GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
- Nguyễn Minh Châu A. MỤC TIÊU BÀI DẠY :
Giúp học sinh :
1. Kiến thức:
- Cảm nhận được suy nghĩ của người nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra mâu thuẫn éo le trong nghề
nghiệp của mình ; từ đó thấu hiểu mỗi người trong cõi đời, nhất là người nghệ sĩ, không thể đơn giản
và sơ lược khi nhìn nhận cuộc sống và con người.
- Thấy được nghệ thuật kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt truyện rất sáng tạo, khắc họa nhân vật khá
sắc sảo của một cây bút viết truyện ngắn có bản lĩnh và tài hoa.
2. Kĩ năng: Chọn các chi tiết để phát hiện, phân tích.
3. Thái độ: Tình yêu nghệ thuật và con người.
B. PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC:
- SGK, SGV.
- Thiết kế bài học.
C. CÁCH THỨC TIẾN HÀNH
1. Ổn định lớp:
2. Kiểm tra bài cũ:
3.Dẫn nhập:
Sau 1945, đất nước thoát khỏi chiến tranh bước vào giai đoạn xây dựng, phát triển trong hòa bình đã
mở ra cho văn học những tiền đề mới. Nhiều nhà văn trăn trở, tìm tòi hướng đi mới cho văn học trong
tình hình mới : khám phá đời sống ở phương diện đời thường trên bình diện đạo đức thế sự. Một trong
những cây bút tiên phong trong sự tìm tòi, khám phá là Nguyễn Minh Châu với một số tác phẩm tiêu
biểu như Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa…Chúng ta hãy cùng
nhau tìm hiểu một tác phẩm tiêu biểu của ông thuộc khuynh hướng này: Chiếc thuyền ngoài xa.
4. Bài mới
Hoạt động của Thầy – Trò
Hoạt động 1: Tìm hiểu chung
1.Tác giả
- Em đã biết được những gì về Nguyễn Minh
Châu và sáng tác của ông, nhất là chặng
đường sau năm 1975?

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

Nội dung cần đạt
I. GIỚI THIỆU CHUNG
1. Tác giả:
- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989)
- Quê ở làng Thơi, xã Quỳnh Hải, huyện
Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
- Là một trong những cây bút tiên phong của
văn học Việt Nam thời kì đổi mới, “thuộc
trong số những nhà văn mở đường tinh anh và
tài năng nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên
Ngọc)

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

- Sau 1975, sáng tác của NMC đi sâu khám phá
sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự.
- Tác phẩm chính: (SGK)
2. Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”
2. Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”
a. Xuất xứ :
a. Xuất xứ
- Được sáng tác năm 1983
- Em hãy trình bày hiểu biết của em về xuất xứ - Truyện ngắn lúc đầu được in trong tập Bến
và hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm?
quê (1985), sau được in lại trong tập cùng tên
(in năm 1987).
- Là một trong những sáng tác tiêu biểu của
văn học Việt Nam thời kì đổi mới.
b. Tóm tắt:
b. Tóm tắt
- Theo lời của trưởng phòng, nghệ sĩ nhiếp ảnh
- Gọi vài HS tóm tắt tác phẩm trên cơ sở HS đã Phùng đến một vùng ven biển miền Trung
đọc tác phẩm ở nhà.
(cũng là nơi anh từng chiến đấu) để chụp một
- GV ghi nhận những ý chính.
tấm ảnh cho cuốn lịch năm sau.
- Sau nhiều ngày “phục kích”, anh đã phát hiện
và chụp được cảnh một chiếc thuyền ngoài xa
đang ẩn hiện trong biển sớm mờ sương.
- Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh đã kinh
ngạc hết mức khi chứng kiến cảnh từ trong
thuyền bước ra một gã chồng vũ phu đánh đập
người vợ dã man, đứa con vì muốn bảo vệ mẹ
đã đánh trả lại cha mình.
- Những ngày sau, cảnh tượng đó lại tiếp diễn
và lần này anh phải can thiệp…
- Theo lời mời của chánh án Đẩu (đồng đội cũ
của anh), người đàn bà hàng chài đã đến toà án
huyện. Tại đây, người đàn bà đã từ chối sự
giúp đỡ của Đẩu và Phùng, nhất quyết không
bỏ lão chồng vũ phu.
- Chị đã kể câu chuyện về cuộc đời mình và đó
cũng là lí do cho sự từ chối trên.
- Rời vùng biển với khá nhiều ảnh, Phùng đã
chọn được một tấm ảnh về “thuyền và biển”
cho tờ lịch năm ấy. Tuy nhiên, mỗi lần đứng
trước tấm ảnh, anh bao giờ cũng thấy hình ảnh
người đàn bà lam lũ, nghèo khổ bước ra từ
bước tranh.
c. Bố cục: 2 đoạn
- Đoạn 1: Từ đầu …. đến “Chiếc thuyền lưới
c.Bố cục
vó đã biến mất”: Hai phát hiện của người nghệ
sĩ nhiếp ảnh.
Từ những ý chính trên phần tóm tắt, em hãy - Đoạn 2: Phần còn lại: Câu chuyện của người
xác định bố cục của tác phẩm?
đàn bà hàng chài ở toà án huyện và tấm ảnh

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

Hoạt động 2: Tìm hiểu văn bản.
1.Tìm hiểu hai phát hiện của người nghệ sĩ
nhiếp ảnh.
-Nghệ sĩ phát hiện ra điều gì trong buổi sáng
tinh sương? Cảnh đó được miêu tả như thế
nào?
+ Thiên nhiên hiện ra như thế nào ?
+ Con người xuất hiện với tư thế ra sao ?

+ Khung cảnh thiên nhiên ấy được nhìn
nhận với vẻ đẹp như thế nào ?

được chọn.
II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
1. Hai phát hiện của người nghệ sĩ Phùng
a. Phát hiện thứ nhất đầy thơ mộng
- Vẻ đẹp trên mặt biển mờ sương, như “một
bức tranh mực tàu của một danh hoạ thời cổ:
+ Thiên nhiên: “Mũi thuyền in một nét mơ hồ
loè nhoè vào bầu sương mù trắng như sữa và
màu hồng của mặt trời”.
+ Con người: “Vài bóng người lớn lẫn trẻ con
ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui
khum khum, đang hướng mặt vào bờ”
+ Cách nhìn: “toàn bộ khung cảnh từ đường
nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp”, “một vẻ
đẹp thực đơn giản và toàn bích”
 Đường nét, ánh sáng hài hoà, đẹp. Đó là
cảnh “đắt” trời cho.
- Tâm trạng người nghệ sĩ:

-

Qua đó, em có cảm nhận gì về bức tranh + Bối rối, trái tim bị bóp chặt…
tranh này ?
+ “Vừa khám phá thấy cái chân lí của sự hoàn
thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong
- Người nghệ sĩ đã có tâm trạn gì khi được ngần của tâm hồn”
chiêm ngưỡng bức ảnh nghệ thuật của tạo => Cảm thấy hạnh phúc chất ngất, cảm
hóa?
nhận được cái Thiện, cái Mĩ của cuộc đời,
cảm thấy tâm hồn mình như được thanh lọc,
trở nên trong trẻo, tinh khiết.
b. Phát hiện thứ hai đầy nghịch lí
- Phùng đã chứng kiến cảnh tượng: một người
đàn ông đánh vợ dã man.
+ Người đàn bà: khắc khổ, xấu xí, mệt mỏi và
chỉ biết “cam chịu đầy nhẫn nhục”.
+ Lão đàn ông: thô kệch, dữ dằn, độc ác,
quật tới tấp vào lưng vợ như một cách để giải
- Người nghệ sĩ đã kinh ngạc phát hiện ra điều toả uất ức, khổ đau.
gì khi thuyền cập bến?
+ Thằng bé Phác: đánh lại cha vì thương mẹ
- Thái độ của người nghệ sĩ:
+ “Chết lặng”, không tin vào những gì đang
diễn ra trước mắt: “kinh ngạc đến mức, trong
mấy phút đầu, tôi cứ đứng há mồm ra mà
nhìn”
- Thái độ của Phùng như thế nào khi phát + Không thể chịu được khi thấy cảnh ấy,
hiện ra sự nghiệt ngã ấy ?
Phùng đã “vứt chiếc máy ảnh xuống đất, chạy

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

nhào tới”
c. Nghịch lí của hai phát hiện trên:
- Phùng đã cay đắng nhận ra những ngang trái,
xấu xa trong gia đình kia đã làm cho những
điều huyền diệu mà anh đã phát hiện hiện hình
ra thật khủng khiếp, ghê sợ.
- Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều, không
phải bao giờ cũng đẹp, cũng là nghệ thuật, mà
- Phùng đã rút ra được gì đằng sau hai phát chứa đựng nhiều nghịch lí, mâu thuẫn giữa cái
hiện của mình ?
đẹp - xấu, thiện – ác.
- Người nghệ sĩ phải tìm hiểu cuộc đời trong
- Qua hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng, mối quan hệ đa chiều.
Nguyễn Minh Châu muốn người đọc nhận
thức được điều gì về cuộc đời?
2. Câu chuyện của người đàn bà hàng chài ở
toà án huyện:
a. Câu chuyện về người đàn bà hàng chài:
- Ngoài 40 tuổi, thô kệch, rỗ mặt, “khuôn
mặt mệt mỏi”
- Bị chồng đánh đập “ba ngày một trận nhẹ,
2. Tìm hiểu Câu chuyện của người đàn bà năm ngày một trận nặng” nhưng vẫn cam chịu
hàng chài ở toà án huyện
“không h˒ kêu m t tiːng, không ch˨ng trʱ,
không tìm cách chʭy tr˨n”
- Người đàn bà hàng chài được tác giả khắc => Gợi lên một cuộc đời nghèo khổ, lam lũ,
họa như thế nào ?
sẵn sàng chịu đựng tất cả
- Thái độ của người đàn bà: rón rén, cố thu
người lại -> Đáng thương và tội nghiệp.
- Lời van xin “ Quí toà … đừng bắt con bỏ nó”
-> Mọi giá quyết không bỏ chồng, có thể đánh
đổi tất cả.
- Lời giải thích cho sự chịu đựng không thể bỏ
chồng:
-Trước hết,thái độ của người đàn bà hàng chài + “ Các chú không hiểu người làm ăn” ->
lại xuất hiện ở toà án huyện?
Chưa hiểu hoàn cảnh của con người.
-Người đàn bà có làm theo lời đề nghị và sự + Do sinh con nhiều, trên thuyền lại chật -> Tù
giúp đỡ của chánh án Đẩu và nghệ sĩ Phùng túng, gò bó của cuộc sống nên sinh ra vậy.
hay không? Vì sao?
+ Cần người đàn ông trên thuyền: “Nỗi vất vả
-Tại sao chị ta lại cam chịu cuộc sống như thế? của … đàn ông” -> vì vậy mà cam chịu để
sống.
+ Cũng có khi biển động sóng to -> Cuộc sống
có khi va chạm, không hiểu nhau.
+ “Phải sống cho con chứ không thể cho
mình” -> Đó là sự hi sinh, tình mẫu tử vô bờ
bến.
+ Cuộc sống cũng có lúc hạnh phúc “cũng có
lúc sống hoà thuận vui vẻ, hạnh phúc nhìn các
con ăn no” -> Chắt chiu hạnh phúc dù nhỏ

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

nhất.
+ “Lão chồng tôi khi ấy là một anh con trai
cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ
đánh đập tôi”. “Giá tôi đẻ ít đi hoặc húng tôi
sắm một chiếc thuyền rộng hơn...”
-> Cảm thông với người chồng.

- Em nhận xét, đánh giá thế nào về người đàn
bà hàng chài?

-

Qua câu chuyện về cuộc đời chị, nhà văn
muốn nói điều gì?

-

Hình ảnh người chồng của người đàn bà
hàng chài được miêu tả như thế nào?

-

Người đàn bà ấy đã nói và kể lại những gì
về người chồng vũ phu của mình?

+ Qua đó, có thể nhận thấy thái độ của chị đối
với người chồng như thế nào?
+ Còn chánh án Đẩu, nghệ sĩ Phùng và bé
Phác đánh giá như thế nào về người đàn ông
này?

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

=> Sơ kết: Nhân vật có sự đối lập giữa vẻ bên
ngoài và tâm hồn bên trong :
+ Người đàn bà thất học nhưng rất hiểu cuộc
đời: hiểu thiên chức làm mẹ, hiểu nỗi khốn khổ
và sự bế tắc của người chồng.
+ Giàu đức hy sinh, giàu lòng vị tha, nhân
hậu – chắt chiu hạnh phúc đời thường – nhìn
đời một cách sâu sắc
+ Thấp thoáng vẻ đẹp truyền thống của người
phụ nữ VN trong quá khứ
+ Quan niệm của nhà văn: cuộc sống con
người không đơn giản, người nghệ sĩ không thể
dễ dãi, giản đơn khi nhìn nhận mọi sự vật, hiện
tượng của đời sống.
b. Các nhân vật trong câu chuyện:
* Người đàn ông:
- Dáng vẻ khắc khổ, lam lũ nhưng mạnh mẽ và
dữ dội: “Lưng rộng và cong như một chiếc
thuyền”, “mái tóc quăn”, “chân đi chữ bát”,
“hai con mắt độc dữ”
- Vốn là một anh con trai hiền lành, chỉ vì
“nghèo khổ, túng quẫn”, nhiều lo toan, cực
nhọc mà trở thành người đàn ông độc ác, người
chồng vũ phu.
- Khi nào thấy khổ là lão đánh vợ: “lão trút
cơn giận như lửa cháy bằng cách dùng chiếc
thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà”,
đánh như để giải toả uất ức, để trút sạch tức tối,
buồn phiền.
- Qua cái nhìn của người đàn bà: nạn nhân của
hoàn cảnh nên đáng được cảm thông, chia sẻ.
- Qua cái nhìn của chánh án Đẩu, nghệ sĩ
Phùng và bé Phác: người vũ phu, thủ phạm gây
đau khổ nên đáng căm phẫn, đáng lên án.
-> Vừa là nạn nhân của cuộc sống khốn khổ,
vừa là thủ phạm gây đau khổ cho những người
thân.
=> Phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều về
cuộc sống và con người.hưng hiền lành xưa

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

-Từ đó, chúng ta rút ra được điều gì về cách
nhìn nhận mọi sự vật, hiện tượng trong đời
sống nói chung?

+ Em có đánh giá, nhận xét gì về chị của
Phác?

+ Còn Phác là một đứa trẻ như thế nào?

+ Cảm nhận của em về hoàn cảnh của hai chị
em Phác?
+ Trình bày những cảm nhận của em về nhân
vật nhiếp ảnh Phùng?
+ Qua câu chuyện của người đàn bà hàng
chài, Phùng có những thay đổi gì trong suy
nghĩ?

+ Trước khi nghe câu chuyện của người đàn
bà hàng chài, thái độ của chánh án Đẩu là rất

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

kia thành một người chồng
* Chị em thằng Phác:
- Chị Phác:
+ Một cô bé ốm yếu mà can đảm, phải vật lộn
để tước lấy con dao từ tay Phác, không cho nó
làm việc trái với luân thường đạo lí.
+ Trong lòng tan nát vì đau đớn: bố điên
cuồng hành hạ mẹ, vì thương mẹ mà thằng em
định cầm dao ngăn bố lại…
=> Có những hành động đúng đắn, biết lo
toan, là chỗ dựa vững chắc cho người mẹ.
- Phác:
Thương mẹ theo kiểu trẻ con xốc nổi, theo
cách của đứa con trai vùng biển.
+ Nó “lặng lẽ đưa ngón tay lên khẽ sờ trên
khuôn mặt người mẹ, như muốn lau đi những
giọt nước mắt chứa đầy trong nốt rỗ chằng
chịt”
+ Nó “tuyên bố với các bác ở xưởng đóng
thuyền rằng nó còn có mặt ở dưới biển này thì
mẹ nó không bị đánh”
-> Phản ứng dữ dội, tình thương mẹ dạt dào.
=> Tình huống khó xử, nỗi đau khó giải
quyết: đứng về ai, làm thế nào để trọn đạo
làm con?
* Nhiếp ảnh Phùng :
- Nhạy cảm trước cái đẹp của thiên nhiên,
trước vẻ đẹp tinh khôi của thuyền biển lúc bình
minh.
- Xúc động mãnh liệt trước tình trạng con
người phải chịu sự bạo hành của cái xấu, cái
ác.
- Phát hiện vẻ đẹp tâm hồn con người: đằng
sau vẻ xấu xí người đàn bà là một tâm hồn yêu
thương, vị tha…
- Rút ra chân lí về mối quan hệ giữa nghệ
thuật và cuộc sống
* Chánh án Đẩu:
- “Vỡ ra” nhiều vấn đề về cách nhìn nhận, đánh
giá con người:
+ Cuộc đời người đàn bà này không hề giản
đơn
+ Trong hoàn cảnh này, cách hành xử của
người đàn bà là không thể khác
+ Giải pháp “bỏ chồng” mà Đẩu áp dụng là
không ổn.

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

cương quyết. Nhưng khi nghe những gì mà 3. Tấm ảnh được chọn trong “bộ lịch năm
người phụ nữ này giải bày, Đẩu cảm thấy như ấy”:
thế nào?
- Mỗi lần nhìn kĩ bức ảnh đen trắng, người
nghệ sĩ đều thấy “hiện lên cái mùa hồng hồng
của ánh sương mai”
=> Chất thơ, vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời.
3.Tìm hiểu tấm ảnh được chọn trong “bộ - Nhưng nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng
lịch năm ấy”
thấy “người đàn bà ấy đang bước ra khỏi tấm
ảnh”
+ Mỗi lần nhìn bức ảnh đen trắng, người nghệ => Hiện thân của những lam lũ, khốn khó của
sĩ đều thấy những gì?
đời thường, là sự thật cuộc đời đằng sau bức
tranh.
=> Quan niệm: nghệ thuật chân chính
+ Vậy Nguyễn Minh Châu muốn phát biểu điều không bao giờ rời xa cuộc đời và phải là
gì về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc cuộc đời, luôn luôn vì cuộc đời.
đời?
4. Đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm:
a. Xây dựng tình huống truyện:
- Độc đáo, hấp dẫn, mang ý nghĩa khám phá,
phát hiện về đời sống
+ Tình huống 1: Phùng rung động, say mê
trước cảnh đẹp “trời cho”
+ Tình huống 2: Trong giây phút tâm hồn
4.Tìm hiểu nghệ thuật của tác phẩm.
thăng hoa, anh bất ngờ chứng kiến cảnh tượng
người đàn ông đánh vợ
+ Tác giả đã xây dựng được một tình huống + Phùng còn chứng kiến cảnh tượng đó thêm
truyện như thế nào?
lần nữa: người đàn bà nhẫn nhục, hành động
của chị em Phác
+ Từ đó, Phùng có cách nhìn đời khác đi. Anh
thấy rõ cái ngang trái, hiểu thêm về người đàn
bà, chị em Phác, hiểu sâu thêm bản chất của
người bạn Đẩu và hiểu chính mình
=> Tình huống được đẩy lên cao trào và ngày
càng xoáy sâu để thể hiện tính cách con người
và cuộc đời.
+ Từ những tình huống đó, nhân vật Phùng đã b.Ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm
có những thay đổi gì?
- Ngôn ngữ người kể chuyện: Thể hiện qua
nhân vật Phùng, sự hóa thân của tác giả. Chọn
người kể chuyện như thế đã tạo ra một điểm
nhìn trần thuật sắc sảo, tăng cường khả năng
khám phá đời sống, lời kể trở nên khách quan,
chân thật, giàu sức thuyết phục.
- Ngôn ngữ nhân vật: Phù hợp với đặc điểm
tính cách của từng người.
+ Tác giả đã chọn lời kể theo nhân vật nào?
Từ việc chọn lựa này, lời kể của tác giả sẽ có

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ

GVHD : Nguyễn Thị Phương LanGiáo án Chiếc thuyền ngoài xa

hiệu quả gì?

III. TỔNG KẾT : Sgk
+ Nhận xét về cách xây dựng ngôn ngữ của
các nhân vật?

Hoạt động 3: Tổng kết

D. Củng cố:
- Từ hai phát hiện của nhiếp ảnh Phùng, anh (chị) rút ra bài học gì cho bản thân về cách nhìn nhận mọi
sự việc, hiện tượng trong cuộc sống nói chung?
- Qua đôi bạn Phùng và Đẩu, anh (chị) cảm nhận gì về cách giải quyết khó khăn của giới trẻ hiện nay ?
- Nhân vật nào để lại ấn tượng trong anh (chị) nhiều nhất sau khi học “Chiếc thuyền ngoài xa”?
- Nếu chứng kiến những nạn bạo hành trong gia đình (xung quanh ta hoặc ngay chính người thân
chúng ta), anh (chị) sẽ làm thế nào?
E. Dặn dò:
* Hướng dẫn học bài:
- Hai phát hiện của người nghệ sĩ.
- Hình ảnh người đàn bà hàng chài.
- Bài học rút ra của người nghệ sĩ.

GSTH : Nguyễn Văn HaiGSTH : Trần Thị Lệ