(T¸i b¶n lÇn thø s¸u)

Nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam

B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam − Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o.
01 − 2014/CXB/497 − 1062/GD

Mˆ sè : CH215T4

phÇn mét

LÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i
tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 2000

3

Chð¬ng I

sù h×nh thµnh trËt tù thÕ giíi míi
sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai
(1945 − 1949)

Bµi 1

sù h×nh thµnh TrËt tù thÕ giíi míi
sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1945 − 1949)
ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc ®· më ra mét giai ®o¹n ph¸t triÓn
míi cña t×nh h×nh thÕ giíi. Mét trËt tù thÕ giíi míi ®ðîc h×nh thµnh víi
®Æc trðng lín lµ thÕ giíi chia thµnh hai phe − tð b¶n chñ nghÜa vµ x·
héi chñ nghÜa, do hai siªu cðêng MÜ vµ Liªn X« ®øng ®Çu mçi phe.
C¸c quèc gia trªn thÕ giíi trong nh÷ng n¨m ®Çu sau chiÕn tranh dÇn
dÇn bÞ ph©n ho¸ theo ®Æc trðng ®ã. Liªn hîp quèc ra ®êi nhð mét c«ng
cô duy tr× trËt tù thÕ giíi míi võa ®ðîc h×nh thµnh.

I − Héi nghÞ ianta (2 − 1945) vµ nh÷ng tho¶ thuËn cña ba cðêng quèc

§Çu n¨m 1945, ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bðíc vµo giai ®o¹n kÕt thóc.
NhiÒu vÊn ®Ò quan träng vµ cÊp b¸ch ®Æt ra trðíc c¸c cðêng quèc §ång minh.
§ã lµ : 1. Nhanh chãng ®¸nh b¹i hoµn toµn c¸c nðíc ph¸t xÝt ; 2. Tæ chøc l¹i thÕ
giíi sau chiÕn tranh ; 3. Ph©n chia thµnh qu¶ chiÕn th¾ng gi÷a c¸c nðíc th¾ng trËn.
Trong bèi c¶nh ®ã, mét héi nghÞ quèc tÕ ®ˆ ®ðîc triÖu tËp t¹i Ianta (Liªn X«) tõ
ngµy 4 ®Õn ngµy 11 − 2 − 1945, víi sù tham dù cña nguyªn thñ ba cðêng quèc lµ
I. Xtalin (Liªn X«), Ph. Rud¬ven (MÜ) vµ U. Sícsin (Anh).
4

H×nh 1. Thñ tðíng Anh − U. Sícsin, Tæng thèng MÜ − Ph. Rud¬ven,
Chñ tÞch Héi ®ång Bé trðëng Liªn X« − Ι. Xtalin (tõ tr¸i
sang ph¶i) t¹i Héi nghÞ Ianta

Héi nghÞ ®ˆ ®ða ra nh÷ng quyÕt ®Þnh quan träng :

− Thèng nhÊt môc tiªu chung lµ tiªu diÖt tËn gèc chñ nghÜa ph¸t xÝt §øc vµ chñ
nghÜa qu©n phiÖt NhËt B¶n. §Ó nhanh chãng kÕt thóc chiÕn tranh, trong thêi gian
tõ 2 ®Õn 3 th¸ng sau khi ®¸nh b¹i ph¸t xÝt §øc, Liªn X« sÏ tham chiÕn chèng NhËt
ë ch©u ¸.
− Thµnh lËp tæ chøc Liªn hîp quèc nh»m duy tr× hoµ b×nh, an ninh thÕ giíi.

− Tho¶ thuËn vÒ viÖc ®ãng qu©n t¹i c¸c nðíc nh»m gi¶i gi¸p qu©n ®éi ph¸t xÝt,
ph©n chia ph¹m vi ¶nh hðëng ë ch©u ¢u vµ ch©u ¸.
ë ch©u ¢u, qu©n ®éi Liªn X« chiÕm ®ãng miÒn §«ng nðíc §øc, §«ng BÐclin
vµ c¸c nðíc §«ng ¢u ; qu©n ®éi MÜ, Anh vµ Ph¸p chiÕm ®ãng miÒn T©y nðíc
§øc, T©y BÐclin vµ c¸c nðíc T©y ¢u. Vïng §«ng ¢u thuéc ph¹m vi ¶nh hðëng
cña Liªn X«, vïng T©y ¢u thuéc ph¹m vi ¶nh hðëng cña MÜ. Hai nðíc ¸o vµ
PhÇn Lan trë thµnh nh÷ng nðíc trung lËp.
ë ch©u ¸, Héi nghÞ chÊp nhËn nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó Liªn X« tham chiÕn chèng
NhËt : 1. Gi÷ nguyªn tr¹ng M«ng Cæ ; 2. Kh«i phôc quyÒn lîi cña nðíc Nga
®· bÞ mÊt do cuéc chiÕn tranh Nga − NhËt n¨m 1904 : tr¶ l¹i cho Liªn X« miÒn
Nam ®¶o Xakhalin ; Liªn X« chiÕm 4 ®¶o thuéc quÇn ®¶o Curin.

Qu©n ®éi MÜ chiÕm ®ãng NhËt B¶n. ë b¸n ®¶o TriÒu Tiªn, Hång qu©n Liªn X«
chiÕm ®ãng miÒn B¾c vµ qu©n MÜ chiÕm ®ãng miÒn Nam, lÊy vÜ tuyÕn 38 lµm
ranh giíi. Trung Quèc cÇn trë thµnh mét quèc gia thèng nhÊt vµ d©n chñ ;
ChÝnh phñ Trung Hoa D©n quèc cÇn c¶i tæ víi sù tham gia cña §¶ng Céng
s¶n vµ c¸c ®¶ng ph¸i d©n chñ ; tr¶ l¹i cho Trung Quèc vïng M·n Ch©u, ®¶o
§µi Loan vµ quÇn ®¶o Bµnh Hå. C¸c vïng cßn l¹i cña ch©u ¸ (§«ng Nam ¸,

5

Nam ¸, T©y ¸) vÉn thuéc ph¹m vi ¶nh hðëng cña c¸c nðíc phð¬ng T©y.

Theo tho¶ thuËn cña Héi nghÞ Pètx®am (§øc, tæ chøc tõ ngµy 17 − 7 ®Õn ngµy
2 − 8 − 1945), viÖc gi¶i gi¸p qu©n NhËt ë §«ng Dð¬ng ®ðîc giao cho qu©n ®éi
Anh vµo phÝa Nam vÜ tuyÕn 16 vµ qu©n ®éi Trung Hoa D©n quèc vµo phÝa B¾c.

Toµn bé nh÷ng quyÕt ®Þnh cña Héi nghÞ Ianta cïng nh÷ng tho¶ thuËn sau ®ã cña
ba cðêng quèc ®ˆ trë thµnh khu«n khæ cña trËt tù thÕ giíi míi, thðêng ®ðîc gäi lµ
trËt tù hai cùc Ianta.
Hsy nªu nh÷ng quyÕt ®Þnh quan träng cña Héi nghÞ Ianta (2 − 1945).

II − Sù thµnh lËp Liªn hîp quèc

Sau Héi nghÞ Ianta kh«ng l©u, tõ ngµy 25 − 4 ®Õn ngµy 26 − 6 − 1945, mét
héi nghÞ quèc tÕ häp t¹i Xan Phranxixc« (MÜ) víi sù tham gia cña ®¹i biÓu 50 nðíc,
®Ó th«ng qua b¶n HiÕn chð¬ng vµ tuyªn bè thµnh lËp tæ chøc Liªn hîp quèc.
Ngµy 24 − 10 − 1945, sau khi ®ðîc Quèc héi c¸c nðíc thµnh viªn phª chuÈn,
b¶n HiÕn chð¬ng chÝnh thøc cã hiÖu lùc(1).

H×nh 2. LÔ kÝ HiÕn chð¬ng Liªn hîp quèc t¹i Xan Phranxixc« (MÜ)
(1) Ngµy 31 − 10 − 1947, §¹i héi ®ång Liªn hîp quèc quyÕt ®Þnh lÊy ngµy 24 − 10 h»ng n¨m lµm “Ngµy
Liªn hîp quèc”.

6

Lµ v¨n kiÖn quan träng nhÊt cña Liªn hîp quèc, HiÕn chð¬ng nªu râ môc ®Ých
cña tæ chøc nµy lµ duy tr× hoµ b×nh vµ an ninh thÕ giíi, ph¸t triÓn c¸c mèi quan hÖ
h÷u nghÞ gi÷a c¸c d©n téc vµ tiÕn hµnh hîp t¸c quèc tÕ gi÷a c¸c nðíc trªn c¬ së t«n
träng nguyªn t¾c b×nh ®¼ng vµ quyÒn tù quyÕt cña c¸c d©n téc.

§Ó thùc hiÖn c¸c môc ®Ých ®ã, Liªn hîp quèc ho¹t ®éng theo nh÷ng nguyªn
t¾c sau :
− B×nh ®¼ng chñ quyÒn gi÷a c¸c quèc gia vµ quyÒn tù quyÕt cña c¸c d©n téc.
− T«n träng toµn vÑn lˆnh thæ vµ ®éc lËp chÝnh trÞ cña tÊt c¶ c¸c nðíc.
− Kh«ng can thiÖp vµo c«ng viÖc néi bé cña bÊt k× nðíc nµo.

− Gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp quèc tÕ b»ng biÖn ph¸p hoµ b×nh.

− Chung sèng hoµ b×nh vµ sù nhÊt trÝ gi÷a n¨m nðíc lín (Liªn X«, MÜ, Anh,
Ph¸p vµ Trung Quèc).
HiÕn chð¬ng quy ®Þnh bé m¸y tæ chøc cña Liªn hîp quèc gåm s¸u c¬ quan
chÝnh lµ §¹i héi ®ång, Héi ®ång B¶o an, Héi ®ång Kinh tÕ vµ X· héi, Héi ®ång
Qu¶n th¸c, Toµ ¸n Quèc tÕ vµ Ban Thð kÝ.
§¹i héi ®ång : gåm ®¹i diÖn c¸c nðíc thµnh viªn, cã quyÒn b×nh ®¼ng. Mçi
n¨m, §¹i héi ®ång häp mét k× ®Ó th¶o luËn c¸c vÊn ®Ò hoÆc c«ng viÖc thuéc
ph¹m vi HiÕn chð¬ng quy ®Þnh.

Héi ®ång B¶o an : c¬ quan gi÷ vai trß träng yÕu trong viÖc duy tr× hoµ b×nh vµ
an ninh thÕ giíi. Mäi quyÕt ®Þnh cña Héi ®ång B¶o an ph¶i ®ðîc sù nhÊt trÝ
cña n¨m nðíc Uû viªn thðêng trùc lµ Liªn X« (nay lµ Liªn bang Nga), MÜ, Anh,
Ph¸p vµ Trung Quèc(1) míi ®ðîc th«ng qua vµ cã gi¸ trÞ.

Ban Thð kÝ : c¬ quan hµnh chÝnh − tæ chøc cña Liªn hîp quèc, ®øng ®Çu lµ
Tæng thð kÝ víi nhiÖm k× 5 n¨m.

Ngoµi ra, Liªn hîp quèc cßn cã nhiÒu tæ chøc chuyªn m«n kh¸c gióp viÖc.
Trô së cña Liªn hîp quèc ®Æt t¹i Niu Oãc (MÜ).

Trong h¬n nöa thÕ kØ qua, Liªn hîp quèc ®ˆ trë thµnh mét diÔn ®µn quèc tÕ võa
hîp t¸c, võa ®Êu tranh nh»m duy tr× hoµ b×nh vµ an ninh thÕ giíi. Liªn hîp quèc ®ˆ
cã nhiÒu cè g¾ng trong viÖc gi¶i quyÕt c¸c vô tranh chÊp vµ xung ®ét ë nhiÒu khu
vùc, thóc ®Èy mèi quan hÖ h÷u nghÞ vµ hîp t¸c quèc tÕ, gióp ®ì c¸c d©n téc vÒ kinh
tÕ, v¨n ho¸, gi¸o dôc, y tÕ, nh©n ®¹o v.v..
§Õn n¨m 2006, Liªn hîp quèc cã 192 quèc gia thµnh viªn.

Tõ th¸ng 9 − 1977, ViÖt Nam lµ thµnh viªn thø 149 cña Liªn hîp quèc.
(1) Tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1971, ®¹i biÓu Trung Quèc t¹i Héi ®ång B¶o an lµ ®¹i diÖn cña chÝnh quyÒn
§µi Loan ; tõ th¸ng 10 − 1971 lµ ®¹i diÖn cña Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa.

7

Ngµy 16 − 10 − 2007, §¹i héi ®ång Liªn hîp quèc ®· bÇu ViÖt Nam lµm Uû viªn
kh«ng thðêng trùc Héi ®ång B¶o an, nhiÖm k× 2008 − 2009.

Nªu môc ®Ých vµ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña Liªn hîp quèc.

III − Sù h×nh thµnh hai hÖ thèng x· héi ®èi lËp

Ngay sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, trªn thÕ giíi ®ˆ diÔn ra nhiÒu sù kiÖn quan
träng víi xu hðíng h×nh thµnh hai phe − tð b¶n chñ nghÜa vµ xˆ héi chñ nghÜa − ®èi
lËp nhau gay g¾t.

Tð¬ng lai cña nðíc §øc trë thµnh vÊn ®Ò trung t©m trong nhiÒu cuéc gÆp gi÷a
nguyªn thñ ba cðêng quèc Liªn X«, MÜ vµ Anh víi nh÷ng bÊt ®ång s©u s¾c. T¹i Héi
nghÞ Pètx®am, ba cðêng quèc ®ˆ kh¼ng ®Þnh nðíc §øc ph¶i trë thµnh mét quèc gia
thèng nhÊt, hoµ b×nh, d©n chñ ; tiªu diÖt tËn gèc chñ nghÜa ph¸t xÝt ; tho¶ thuËn viÖc
ph©n chia c¸c khu vùc chiÕm ®ãng vµ kiÓm so¸t nðíc §øc sau chiÕn tranh : qu©n
®éi Liªn X« chiÕm ®ãng vïng lˆnh thæ phÝa §«ng nðíc §øc, qu©n ®éi Anh chiÕm
vïng T©y B¾c, qu©n ®éi MÜ chiÕm vïng phÝa Nam, qu©n ®éi Ph¸p ®ðîc chiÕm mét
phÇn lˆnh thæ phÝa T©y nðíc §øc. Nhðng MÜ, Anh vµ sau ®ã lµ Ph¸p ®ˆ tiÕn hµnh
riªng rÏ viÖc hîp nhÊt c¸c khu vùc chiÕm ®ãng cña m×nh, th¸ng 9 − 1949 lËp ra Nhµ
nðíc Céng hoµ Liªn bang §øc. Th¸ng 10 − 1949, ®ðîc sù gióp ®ì cña Liªn X«,
c¸c lùc lðîng d©n chñ ë §«ng §øc ®ˆ thµnh lËp Nhµ nðíc Céng hoµ D©n chñ §øc.
Nhð thÕ, trªn lˆnh thæ nðíc §øc ®ˆ xuÊt hiÖn hai nhµ nðíc víi hai chÕ ®é chÝnh trÞ
kh¸c nhau.
Trong nh÷ng n¨m 1945 − 1947, c¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ tiÕn hµnh nhiÒu c¶i c¸ch
quan träng nhð : x©y dùng bé m¸y nhµ nðíc d©n chñ nh©n d©n, c¶i c¸ch ruéng ®Êt,
ban hµnh c¸c quyÒn tù do d©n chñ v.v.. §ång thêi, Liªn X« cïng c¸c nðíc §«ng ¢u
kÝ kÕt nhiÒu hiÖp ðíc tay ®«i vÒ kinh tÕ nhð : trao ®æi bu«n b¸n, viÖn trî lð¬ng thùc,
thùc phÈm v.v.. N¨m 1949, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ ®ðîc thµnh lËp. Nhê ®ã, sù
hîp t¸c vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, mèi quan hÖ gi÷a Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u ngµy
cµng ®ðîc cñng cè, tõng bðíc h×nh thµnh hÖ thèng xˆ héi chñ nghÜa. Chñ nghÜa xˆ héi
®ˆ vðît ra khái ph¹m vi mét nðíc vµ trë thµnh hÖ thèng thÕ giíi.

Sau chiÕn tranh, MÜ ®Ò ra “KÕ ho¹ch phôc hðng ch©u ¢u” (cßn gäi lµ “KÕ ho¹ch
M¸csan”), nh»m viÖn trî c¸c nðíc T©y ¢u kh«i phôc kinh tÕ, ®ång thêi t¨ng cðêng
¶nh hðëng vµ sù khèng chÕ cña MÜ ®èi víi c¸c nðíc nµy. Nhê ®ã, nÒn kinh tÕ c¸c
nðíc T©y ¢u ®ðîc phôc håi nhanh chãng.

8

Nhð vËy, ë ch©u ¢u ®ˆ xuÊt hiÖn sù ®èi lËp vÒ chÝnh trÞ vµ kinh tÕ gi÷a hai
khèi nðíc : T©y ¢u tð b¶n chñ nghÜa vµ §«ng ¢u xˆ héi chñ nghÜa.
Hai nhµ nðíc Céng hoµ Liªn bang §øc vµ Céng hoµ D©n chñ §øc
®ðîc h×nh thµnh nhð thÕ nµo ?

1.
2.

C©u hái vµ bµi tËp

Hˆy chØ trªn b¶n ®å thÕ giíi nh÷ng khu vùc n»m trong sù ph©n chia
ph¹m vi ¶nh hðëng do ba cðêng quèc tho¶ thuËn ë Héi nghÞ Ianta.
Sù ®èi lËp vÒ chÝnh trÞ vµ kinh tÕ gi÷a hai khèi nðíc : T©y ¢u tð b¶n
chñ nghÜa vµ §«ng ¢u xˆ héi chñ nghÜa thÓ hiÖn nhð thÕ nµo ?

9

Chð¬ng II

liªn x« vµ c¸c nðíc ®«ng ©u (1945 − 1991)
Liªn bang Nga (1991 − 2000)
Bµi 2

Liªn x« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u (1945 − 1991)
liªn bang nga (1991 − 2000)
Sau khi ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc, Liªn X« ®· nhanh chãng
kh«i phôc ®Êt nðíc, thùc hiÖn nhiÒu kÕ ho¹ch 5 n¨m x©y dùng chñ nghÜa
x· héi. C¸c nðíc §«ng ¢u ®ðîc gi¶i phãng ®· tiÕn hµnh c¸ch m¹ng
d©n chñ nh©n d©n, tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi.

Tõ cuèi nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kØ XX, cuéc khñng ho¶ng chÝnh trÞ vµ
kinh tÕ − x· héi ë Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u ®· dÉn ®Õn sù tan r·
cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë c¸c nðíc nµy. Nhµ nðíc Liªn bang Nga
kÕ thõa ®Þa vÞ vµ quyÒn lîi hîp ph¸p cña Liªn X«.

I − Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ©u tõ n¨m 1945 ®Õn gi÷a nh÷ng n¨m 70

1. Liªn X«

a) C«ng cuéc kh«i phôc kinh tÕ (1945 − 1950)

Liªn X« lµ nðíc chÞu tæn thÊt nÆng nÒ nhÊt trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai :
kho¶ng 27 triÖu ngðêi chÕt, 1 710 thµnh phè, h¬n 7 v¹n lµng m¹c, gÇn 32 000 xÝ nghiÖp
bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ.
Víi tinh thÇn tù lùc tù cðêng, nh©n d©n Liªn X« ®ˆ hoµn thµnh th¾ng lîi kÕ ho¹ch
5 n¨m kh«i phôc kinh tÕ (1946 − 1950) trong vßng 4 n¨m 3 th¸ng.

C«ng nghiÖp ®ðîc phôc håi vµo n¨m 1947. §Õn n¨m 1950, tæng s¶n lðîng
c«ng nghiÖp t¨ng 73% so víi møc trðíc chiÕn tranh (kÕ ho¹ch dù kiÕn lµ 48%),
h¬n 6 200 xÝ nghiÖp ®ðîc phôc håi hoÆc x©y dùng míi ®i vµo ho¹t ®éng.
S¶n xuÊt n«ng nghiÖp n¨m 1950 ®· ®¹t møc trðíc chiÕn tranh.

10

Khoa häc − kÜ thuËt ph¸t triÓn nhanh chãng. N¨m 1949, Liªn X« ®ˆ chÕ t¹o
thµnh c«ng bom nguyªn tö, ph¸ thÕ ®éc quyÒn vò khÝ nguyªn tö cña MÜ.
b) Liªn X« tiÕp tôc x©y dùng chñ nghÜa x· héi (tõ n¨m 1950 ®Õn nöa ®Çu
nh÷ng n¨m 70)

Trong thêi gian nµy, Liªn X« ®ˆ thùc hiÖn nhiÒu kÕ ho¹ch dµi h¹n nh»m tiÕp tôc
x©y dùng c¬ së vËt chÊt − kÜ thuËt cña chñ nghÜa xˆ héi. C¸c kÕ ho¹ch nµy vÒ c¬
b¶n ®Òu hoµn thµnh víi nhiÒu thµnh tùu to lín.

Liªn X« trë thµnh cðêng quèc c«ng nghiÖp ®øng thø hai trªn thÕ giíi (sau MÜ),
mét sè ngµnh c«ng nghiÖp cã s¶n lðîng cao vµo lo¹i nhÊt thÕ giíi nhð dÇu má, than,
thÐp v.v.. Liªn X« ®i ®Çu trong c«ng nghiÖp vò trô, c«ng nghiÖp ®iÖn h¹t nh©n.
Tuy gÆp nhiÒu khã kh¨n, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vÉn ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu. S¶n
lðîng n«ng phÈm trong nh÷ng n¨m 60 t¨ng trung b×nh h»ng n¨m lµ 16%.

VÒ khoa häc − kÜ thuËt, n¨m 1957 Liªn X« lµ nðíc ®Çu tiªn phãng thµnh c«ng
vÖ tinh nh©n t¹o. N¨m 1961, Liªn X« ®ˆ phãng con tµu vò trô ®ða nhµ du hµnh
vò trô I. Gagarin bay vßng quanh Tr¸i §Êt, më ®Çu kØ nguyªn chinh phôc vò trô
cña loµi ngðêi.
VÒ xˆ héi, ®Êt nðíc Liªn X« còng cã
nhiÒu biÕn ®æi. TØ lÖ c«ng nh©n chiÕm h¬n
55% sè ngðêi lao ®éng trong c¶ nðíc.
Tr×nh ®é häc vÊn cña ngðêi d©n kh«ng
ngõng ®ðîc n©ng cao.
VÒ ®èi ngo¹i, Liªn X« thùc hiÖn chÝnh
s¸ch b¶o vÖ hoµ b×nh thÕ giíi, ñng hé
phong trµo gi¶i phãng d©n téc vµ gióp ®ì
c¸c nðíc xˆ héi chñ nghÜa.

2. C¸c nðíc §«ng ¢u
a) Sù ra ®êi c¸c nhµ nðíc d©n chñ
nh©n d©n §«ng ¢u
Trong nh÷ng n¨m 1944 − 1945, cïng
víi cuéc tiÕn c«ng truy kÝch qu©n ®éi
ph¸t xÝt cña Hång qu©n Liªn X«, nh©n
d©n c¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ næi dËy giµnh
chÝnh quyÒn, thµnh lËp nhµ nðíc d©n chñ
nh©n d©n.

H×nh 3. Nhµ du hµnh vò trô I. Gagarin
(1934 − 1968)

11

Céng hoµ Nh©n d©n Ba Lan (1944), Céng hoµ Nh©n d©n Rumani (1944),
Céng hoµ Nh©n d©n Hunggari (1945), Céng hoµ TiÖp Kh¾c (1945), Liªn bang
Céng hoµ D©n chñ Nh©n d©n Nam Tð (1945), Céng hoµ Nh©n d©n Anbani
(1945), Céng hoµ Nh©n d©n Bungari (1946).

H×nh 4. Lðîc ®å c¸c nðíc d©n chñ nh©n d©n §«ng ¢u sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai

Riªng ë §«ng §øc, víi sù gióp ®ì cña Liªn X«, th¸ng 10 − 1949 nðíc Céng hoµ
D©n chñ §øc ®ðîc thµnh lËp.

Nhµ nðíc d©n chñ nh©n d©n ë c¸c nðíc §«ng ¢u lµ chÝnh quyÒn liªn hiÖp gåm
®¹i biÓu c¸c giai cÊp, c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ®ˆ tõng tham gia MÆt trËn d©n téc
thèng nhÊt chèng ph¸t xÝt. Trong nh÷ng n¨m 1945 − 1949, c¸c nhµ nðíc d©n chñ
nh©n d©n tiÕn hµnh c¶i c¸ch ruéng ®Êt, xo¸ bá chÕ ®é chiÕm h÷u ruéng ®Êt cña ®Þa
chñ, quèc h÷u ho¸ c¸c xÝ nghiÖp lín cña tð b¶n trong vµ ngoµi nðíc, ban hµnh c¸c
quyÒn tù do d©n chñ, c¶i thiÖn vµ n©ng cao ®êi sèng nh©n d©n. ChÝnh quyÒn
12

nh©n d©n ®ðîc cñng cè, vai trß lˆnh ®¹o cña c¸c ®¶ng céng s¶n ngµy cµng ®ðîc
kh¼ng ®Þnh.
b) C«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë c¸c nðíc §«ng ¢u

Trong nh÷ng n¨m 1950 − 1975, c¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ thùc hiÖn nhiÒu kÕ ho¹ch
5 n¨m nh»m x©y dùng c¬ së vËt chÊt − kÜ thuËt cña chñ nghÜa xˆ héi trong t×nh
h×nh khã kh¨n phøc t¹p. C¸c nðíc nµy ®Òu xuÊt ph¸t tõ tr×nh ®é ph¸t triÓn thÊp (trõ
TiÖp Kh¾c, Céng hoµ D©n chñ §øc), l¹i bÞ c¸c nðíc ®Õ quèc bao v©y vÒ kinh tÕ vµ
c¸c thÕ lùc ph¶n ®éng trong nðíc ra søc chèng ph¸. Víi sù gióp ®ì cã hiÖu qu¶ cña
Liªn X« vµ sù nç lùc vð¬n lªn cña nh©n d©n, c¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ giµnh ®ðîc
nhiÒu thµnh tùu to lín.

C¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ tiÕn hµnh x©y dùng nÒn c«ng nghiÖp, ®iÖn khÝ ho¸ toµn
quèc, n©ng s¶n lðîng c«ng nghiÖp lªn gÊp hµng chôc lÇn. N«ng nghiÖp ph¸t triÓn
nhanh chãng, ®¸p øng nhu cÇu lð¬ng thùc vµ thùc phÈm cña nh©n d©n. Tr×nh ®é
khoa häc − kÜ thuËt ®ðîc n©ng lªn râ rÖt. Tõ nh÷ng nðíc nghÌo, c¸c nðíc xˆ héi
chñ nghÜa §«ng ¢u ®ˆ trë thµnh c¸c quèc gia c«ng − n«ng nghiÖp.

3. Quan hÖ hîp t¸c gi÷a c¸c nðíc x· héi chñ nghÜa ë ch©u ¢u

a) Quan hÖ kinh tÕ, khoa häc − kÜ thuËt

Ngµy 8 − 1 − 1949, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ (thðêng gäi t¾t lµ SEV) ®ðîc
thµnh lËp víi sù tham gia cña c¸c nðíc xˆ héi chñ nghÜa ë ch©u ¢u lµ : Liªn X«,
Anbani, Ba Lan, Bungari, Hunggari, TiÖp Kh¾c, Rumani ; n¨m 1950, kÕt n¹p thªm
Céng hoµ D©n chñ §øc(1). Môc tiªu cña SEV lµ t¨ng cðêng sù hîp t¸c gi÷a c¸c nðíc
xˆ héi chñ nghÜa, thóc ®Èy sù tiÕn bé vÒ kinh tÕ vµ kÜ thuËt, thu hÑp dÇn sù chªnh
lÖch vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ gi÷a c¸c nðíc thµnh viªn. Sau h¬n 20 n¨m ho¹t
®éng, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ ®ˆ ®¹t ®ðîc mét sè thµnh tùu trong viÖc gióp ®ì
c¸c nðíc thµnh viªn, thóc ®Èy sù tiÕn bé vÒ kinh tÕ vµ kÜ thuËt, kh«ng ngõng n©ng
cao møc sèng cña nh©n d©n.
Tõ n¨m 1951 ®Õn n¨m 1973, tèc ®é t¨ng trðëng s¶n xuÊt c«ng nghiÖp b×nh
qu©n h»ng n¨m cña c¸c nðíc trong khèi SEV lµ kho¶ng 10%, tæng s¶n phÈm
trong nðíc (GDP) cña c¸c nðíc thµnh viªn n¨m 1973 t¨ng 5,7 lÇn so víi n¨m
1950. Liªn X« gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh trong khèi SEV. Tõ n¨m 1949 ®Õn n¨m
1970, Liªn X« ®· viÖn trî kh«ng hoµn l¹i cho c¸c nðíc thµnh viªn tíi 20 tØ róp.

(1) Sau nµy, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ kÕt n¹p thªm M«ng Cæ (1962), Cuba (1972) vµ ViÖt Nam (1978).

13

Tuy nhiªn, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ còng béc lé mét sè thiÕu sãt nhð : kh«ng
hoµ nhËp víi ®êi sèng kinh tÕ thÕ giíi, chða coi träng ®Çy ®ñ viÖc ¸p dông nh÷ng
tiÕn bé cña khoa häc vµ c«ng nghÖ, sù hîp t¸c gÆp nhiÒu trë ng¹i do c¬ chÕ quan
liªu, bao cÊp.

b) Quan hÖ chÝnh trÞ − qu©n sù
Ngµy 14 − 5 − 1955, ®¹i biÓu c¸c nðíc Anbani, Ba Lan, Bungari, Céng hoµ D©n
chñ §øc, Hunggari, Liªn X«, Rumani vµ TiÖp Kh¾c häp t¹i V¸csava cïng kÝ kÕt
HiÖp ðíc h÷u nghÞ, hîp t¸c vµ tð¬ng trî, ®¸nh dÊu sù ra ®êi cña Tæ chøc HiÖp ðíc
V¸csava. Môc tiªu lµ thµnh lËp liªn minh phßng thñ vÒ qu©n sù vµ chÝnh trÞ cña c¸c
nðíc xˆ héi chñ nghÜa ch©u ¢u.
Tæ chøc HiÖp ðíc V¸csava cã vai trß to lín trong viÖc gi÷ g×n hoµ b×nh, an ninh
ë ch©u ¢u vµ thÕ giíi. Sù lín m¹nh cña Liªn X« vµ c¸c nðíc thµnh viªn ®ˆ t¹o nªn
thÕ c©n b»ng vÒ søc m¹nh qu©n sù gi÷a c¸c nðíc xˆ héi chñ nghÜa vµ c¸c nðíc tð
b¶n chñ nghÜa vµo ®Çu nh÷ng n¨m 70.

− Nªu nh÷ng thµnh tùu chÝnh cña Liªn X« trong c«ng cuéc kh«i
phôc kinh tÕ sau chiÕn tranh.
− Nh÷ng thµnh tùu trong c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa xs héi ë
§«ng ¢u lµ g× ?

− Tr×nh bµy sù ra ®êi vµ vai trß cña Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ
(SEV) ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70 cña thÕ kØ XX.

II − Liªn x« vµ c¸c nðíc ®«ng ©u tõ gi÷a nh÷ng n¨m 70
®Õn n¨m 1991

1. Sù khñng ho¶ng cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë Liªn X«
N¨m 1973, cuéc khñng ho¶ng dÇu má bïng næ ®ˆ t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn t×nh
h×nh chÝnh trÞ, kinh tÕ, tµi chÝnh cña nhiÒu nðíc trªn thÕ giíi. Trong bèi c¶nh ®ã,
Liªn X« chËm ®Ò ra nh÷ng biÖn ph¸p söa ®æi ®Ó thÝch øng víi t×nh h×nh míi. §Õn
cuèi nh÷ng n¨m 70 − ®Çu nh÷ng n¨m 80, nÒn kinh tÕ Liªn X« dÇn dÇn béc lé nh÷ng
dÊu hiÖu suy tho¸i.
§êi sèng chÝnh trÞ cã nh÷ng diÔn biÕn phøc t¹p, xuÊt hiÖn tð tðëng vµ mét sè
nhãm ®èi lËp chèng l¹i §¶ng Céng s¶n vµ Nhµ nðíc X« viÕt.

Th¸ng 3 − 1985, M. Goãcbachèp lªn n¾m quyÒn lˆnh ®¹o §¶ng vµ Nhµ nðíc
Liªn X«, tiÕn hµnh c«ng cuéc c¶i tæ ®Êt nðíc. §ðêng lèi c¶i tæ tËp trung vµo viÖc
“c¶i c¸ch kinh tÕ triÖt ®Ó”, tiÕp theo lµ c¶i c¸ch hÖ thèng chÝnh trÞ vµ ®æi míi tð tðëng.
14

Sau 6 n¨m tiÕn hµnh c¶i tæ, do ph¹m nhiÒu sai lÇm nªn t×nh h×nh kh«ng ®ðîc c¶i
thiÖn, ®Êt nðíc X« viÕt l©m vµo t×nh tr¹ng khñng ho¶ng toµn diÖn.
VÒ kinh tÕ, do viÖc chuyÓn sang kinh tÕ thÞ trðêng qu¸ véi v·, thiÕu sù ®iÒu tiÕt cña
Nhµ nðíc nªn ®· g©y ra sù rèi lo¹n, thu nhËp quèc d©n gi¶m sót nghiªm träng.

VÒ chÝnh trÞ vµ x· héi, nh÷ng c¶i c¸ch vÒ chÝnh trÞ cµng lµm cho t×nh h×nh ®Êt
nðíc rèi ren h¬n. ViÖc thùc hiÖn ®a nguyªn chÝnh trÞ, xuÊt hiÖn nhiÒu ®¶ng ®èi
lËp ®· lµm suy yÕu vai trß l·nh ®¹o cña Nhµ nðíc X« viÕt vµ §¶ng Céng s¶n
Liªn X«. Sù bÊt b×nh cña nh©n d©n ngµy cµng s©u s¾c, lµm bïng næ nhiÒu
cuéc mÝt tinh, biÓu t×nh víi c¸c khÈu hiÖu ph¶n ®èi §¶ng vµ chÝnh quyÒn. Kh¾p
®Êt nðíc næi lªn lµn sãng b·i c«ng, xung ®ét s¾c téc diÔn ra gay g¾t, nhiÒu
nðíc céng hoµ ®ßi t¸ch khái Liªn bang X« viÕt.

Th¸ng 8 − 1991, mét cuéc chÝnh biÕn nh»m lËt ®æ Goãcbachèp næ ra nhðng thÊt
b¹i. Sau ®ã, Goãcbachèp tuyªn bè tõ chøc Tæng BÝ th𠧶ng Céng s¶n Liªn X«, yªu
cÇu gi¶i t¸n Uû ban Trung ð¬ng §¶ng. §¶ng Céng s¶n Liªn X« bÞ ®×nh chØ ho¹t ®éng.
ChÝnh phñ Liªn bang bÞ tª liÖt. Ngµy 21 − 12 − 1991, nh÷ng ngðêi lˆnh ®¹o 11 nðíc
céng hoµ trong Liªn bang kÝ hiÖp ®Þnh thµnh lËp Céng ®ång c¸c quèc gia ®éc lËp
(gäi t¾t lµ SNG). Nhµ nðíc Liªn bang X« viÕt tan rˆ. Ngµy 25 − 12 − 1991, Goãcbachèp
tõ chøc Tæng thèng, l¸ cê bóa liÒm trªn nãc ®iÖn Kremli bÞ h¹ xuèng, ®¸nh dÊu sù
chÊm døt chÕ ®é xˆ héi chñ nghÜa ë Liªn X« sau 74 n¨m tån t¹i.

H×nh 5. Lðîc ®å Céng ®ång c¸c quèc gia ®éc lËp (SNG)

15

2. Sù khñng ho¶ng cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë c¸c nðíc §«ng ¢u

Cuéc khñng ho¶ng dÇu má n¨m 1973 t¸c ®éng m¹nh ®Õn nÒn kinh tÕ cña c¸c
nðíc §«ng ¢u. Vµo nh÷ng n¨m cuèi cña thËp kØ 70 − ®Çu thËp kØ 80, nÒn kinh tÕ
§«ng ¢u l©m vµo t×nh tr¹ng tr× trÖ. Lßng tin cña nh©n d©n vµo §¶ng Céng s¶n vµ
Nhµ nðíc ngµy cµng gi¶m sót. Ban lˆnh ®¹o §¶ng vµ Nhµ nðíc ë c¸c nðíc §«ng ¢u
®ˆ cã nh÷ng cè g¾ng ®Ó ®iÒu chØnh sù ph¸t triÓn kinh tÕ. Nhðng sai lÇm cña nh÷ng
biÖn ph¸p c¶i c¸ch céng víi sù bÕ t¾c trong c«ng cuéc c¶i tæ ë Liªn X« vµ ho¹t ®éng
ph¸ ho¹i cña c¸c thÕ lùc ph¶n ®éng ®ˆ lµm cho cuéc khñng ho¶ng ë c¸c nðíc xˆ
héi chñ nghÜa §«ng ¢u ngµy cµng gay g¾t. Ban lˆnh ®¹o ë c¸c nðíc §«ng ¢u lÇn
lðît tõ bá quyÒn lˆnh ®¹o cña §¶ng, chÊp nhËn chÕ ®é ®a nguyªn, ®a ®¶ng vµ tiÕn
hµnh tæng tuyÓn cö, chÊm døt chÕ ®é xˆ héi chñ nghÜa. C¸c nðíc §«ng ¢u lÇn lðît
tõ bá chñ nghÜa xˆ héi.
ë Céng hoµ D©n chñ §øc, cuéc khñng ho¶ng bïng næ tõ cuèi n¨m 1989, nhiÒu ngðêi
tõ §«ng §øc ch¹y sang T©y §øc, “bøc tðêng BÐclin” bÞ ph¸ bá. Ngµy 3 − 10 − 1990,
viÖc thèng nhÊt nðíc §øc ®ˆ ®ðîc thùc hiÖn víi sù s¸p nhËp Céng hoµ D©n chñ §øc
vµo Céng hoµ Liªn bang §øc.

H×nh 6. “Bøc tðêng BÐclin” bÞ ph¸ bá

16

3. Nguyªn nh©n tan r· cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë Liªn X«
vµ c¸c nðíc §«ng ¢u

C«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa xˆ héi ë Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u ®ˆ ®em
l¹i nhiÒu thµnh tùu to lín, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn kinh tÕ − xˆ héi cña Liªn X« vµ
c¸c nðíc §«ng ¢u. Nhðng dÇn dÇn, chÝnh nh÷ng sai lÇm vµ khuyÕt tËt ®ˆ lµm xãi
mßn, dÉn tíi sù tan rˆ cña chÕ ®é xˆ héi chñ nghÜa ë ch©u ¢u trong nh÷ng n¨m
1989 − 1991. Nguyªn nh©n trðíc hÕt lµ do ®ðêng lèi lˆnh ®¹o mang tÝnh chñ quan,
duy ý chÝ, cïng víi c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp lµm cho s¶n xuÊt tr× trÖ, ®êi
sèng nh©n d©n kh«ng ®ðîc c¶i thiÖn. Thªm vµo ®ã, sù thiÕu d©n chñ vµ c«ng b»ng
®ˆ lµm t¨ng thªm sù bÊt mˆn trong quÇn chóng. Hai lµ, kh«ng b¾t kÞp bðíc ph¸t
triÓn cña khoa häc − kÜ thuËt tiªn tiÕn, dÉn tíi t×nh tr¹ng tr× trÖ, khñng ho¶ng vÒ
kinh tÕ vµ xˆ héi. Ba lµ, khi tiÕn hµnh c¶i tæ l¹i ph¹m ph¶i sai lÇm trªn nhiÒu mÆt,
lµm cho khñng ho¶ng thªm trÇm träng. Bèn lµ, sù chèng ph¸ cña c¸c thÕ lùc thï
®Þch ë trong vµ ngoµi nðíc.
LËp niªn biÓu c¸c sù kiÖn quan träng ë Liªn X« trong thêi gian
tiÕn hµnh c¶i tæ (1985 − 1991).

III − Liªn bang Nga tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000

Sau khi Liªn X« tan rˆ, Liªn bang Nga lµ “quèc gia kÕ tôc Liªn X«”, ®ðîc kÕ
thõa ®Þa vÞ ph¸p lÝ cña Liªn X« t¹i Héi ®ång B¶o an Liªn hîp quèc vµ t¹i c¸c c¬
quan ngo¹i giao cña Liªn X« ë nðíc ngoµi.
VÒ kinh tÕ, trong nh÷ng n¨m 1990 − 1995, tèc ®é t¨ng trðëng b×nh qu©n h»ng
n¨m cña GDP lu«n lµ sè ©m : 1990 : − 3,6%, 1995 : − 4,1%. Tõ n¨m 1996, kinh tÕ
Liªn bang Nga b¾t ®Çu cã nh÷ng tÝn hiÖu phôc håi : n¨m 1997, tèc ®é t¨ng trðëng
lµ 0,5% ; n¨m 2000, lªn ®Õn 9%.

VÒ chÝnh trÞ, th¸ng 12 − 1993, HiÕn ph¸p Liªn bang Nga ®ðîc ban hµnh, quy
®Þnh thÓ chÕ Tæng thèng Liªn bang. VÒ mÆt ®èi néi, nðíc Nga ph¶i ®èi mÆt víi hai
th¸ch thøc lín lµ t×nh tr¹ng kh«ng æn ®Þnh do sù tranh chÊp gi÷a c¸c ®¶ng ph¸i vµ
nh÷ng vô xung ®ét s¾c téc, næi bËt lµ phong trµo li khai ë vïng TrÐcxnia.

VÒ ®èi ngo¹i, mét mÆt nðíc Nga ng¶ vÒ phð¬ng T©y víi hi väng nhËn ®ðîc sù
ñng hé vÒ chÝnh trÞ vµ sù viÖn trî vÒ kinh tÕ ; mÆt kh¸c, nðíc Nga kh«i phôc vµ ph¸t
triÓn mèi quan hÖ víi c¸c nðíc ch©u ¸ (Trung Quèc, Ên §é, c¸c nðíc ASEAN v.v.).
Tõ n¨m 2000, V. Putin lªn lµm Tæng thèng, nðíc Nga cã nhiÒu chuyÓn biÕn
17

kh¶ quan : kinh tÕ dÇn dÇn håi phôc vµ ph¸t triÓn, chÝnh trÞ vµ xˆ héi tð¬ng ®èi æn
®Þnh, vÞ thÕ quèc tÕ ®ðîc n©ng cao. Tuy vËy, nðíc Nga vÉn ph¶i ®ð¬ng ®Çu víi n¹n
khñng bè do c¸c phÇn tö li khai g©y ra, ®ång thêi tiÕp tôc kh¾c phôc nh÷ng trë ng¹i
trªn con ®ðêng ph¸t triÓn ®Ó gi÷ v÷ng ®Þa vÞ cña mét cðêng quèc ¢u − ¸.
Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh Liªn bang Nga trong nh÷ng n¨m
1991 − 2000.

1.
2.

18

C©u hái vµ bµi tËp

LËp niªn biÓu nh÷ng sù kiÖn chÝnh cña Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u
tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1991.

Ph©n tÝch nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh dÉn ®Õn sù tan rˆ cña chÕ ®é
xˆ héi chñ nghÜa ë Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u.

Chð¬ng III

c¸c nðíc ¸, phi vµ mÜ latinh
(1945 − 2000)
Bµi 3

C¸c nðíc ®«ng b¾c ¸
Sau khi ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc, khu vùc §«ng B¾c ¸(1)cã
sù biÕn ®æi to lín, víi sù ra ®êi cña hai nhµ nðíc trªn b¸n ®¶o TriÒu Tiªn
vµ sù thµnh lËp nðíc Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa. C¸c quèc gia
trong khu vùc ®· ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu quan träng trong c«ng
cuéc x©y dùng vµ ph¸t triÓn ®Êt nðíc.
I − NÐt chung vÒ khu vùc §«ng B¾c ¸

§«ng B¾c ¸ lµ khu vùc réng lín (víi tæng diÖn tÝch 10,2 triÖu km2), ®«ng d©n
nhÊt thÕ giíi (kho¶ng 1,47 tØ ngðêi − n¨m 2000) vµ cã nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn
phong phó. Trðíc ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, c¸c nðíc §«ng B¾c ¸ (trõ NhËt B¶n)
®Òu bÞ chñ nghÜa thùc d©n n« dÞch. Tõ sau n¨m 1945, t×nh h×nh khu vùc cã nhiÒu
biÕn chuyÓn.

Th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng Trung Quèc ®ˆ dÉn tíi sù ra ®êi cña nðíc Céng hoµ
Nh©n d©n Trung Hoa (10 − 1949). ChÝnh quyÒn Tðëng Giíi Th¹ch ph¶i rót ch¹y ra
§µi Loan vµ tån t¹i ë ®ã nhê sù gióp ®ì cña MÜ. Hång C«ng vµ Ma Cao vÉn lµ
nh÷ng vïng ®Êt thuéc ®Þa cña Anh vµ Bå §µo Nha, cho ®Õn cuèi nh÷ng n¨m 90 cña
thÕ kØ XX míi trë vÒ chñ quyÒn cña Trung Quèc.
Sau khi tho¸t khái ¸ch thèng trÞ cña qu©n phiÖt NhËt B¶n, trong bèi c¶nh cña
cuéc ChiÕn tranh l¹nh, b¸n ®¶o TriÒu Tiªn ®ˆ bÞ chia c¾t thµnh hai miÒn theo vÜ
tuyÕn 38. Th¸ng 8 − 1948, ë phÝa Nam b¸n ®¶o TriÒu Tiªn, Nhµ nðíc §¹i Hµn
D©n quèc (Hµn Quèc) ®ðîc thµnh lËp. Th¸ng 9 n¨m ®ã, ë phÝa B¾c, Nhµ nðíc

(1) NhËt B¶n n»m trong khu vùc §«ng B¾c ¸, nhðng lµ mét nðíc tð b¶n ph¸t triÓn nªn ®ðîc tr×nh bµy
ë chð¬ng IV.

19

Céng hoµ D©n chñ Nh©n d©n TriÒu Tiªn ra ®êi. Th¸ng 6 − 1950, cuéc chiÕn tranh
gi÷a hai miÒn bïng næ, kÐo dµi ®Õn th¸ng 7 − 1953. Hai bªn kÝ HiÖp ®Þnh ®×nh
chiÕn t¹i Bµn M«n §iÕm, vÜ tuyÕn 38 vÉn ®ðîc coi lµ ranh giíi gi÷a hai nhµ nðíc
trªn b¸n ®¶o.
Tõ n¨m 2000, hai nhµ lˆnh ®¹o cao nhÊt cña hai miÒn ®ˆ kÝ hiÖp ®Þnh hoµ hîp
gi÷a hai nhµ nðíc, më ra mét bðíc míi trong tiÕn tr×nh hoµ hîp, thèng nhÊt b¸n ®¶o
TriÒu Tiªn.

H×nh 7. LÔ kÝ HiÖp ®Þnh ®×nh chiÕn t¹i Bµn M«n §iÕm (7 − 1953)

Sau khi thµnh lËp, c¸c nðíc vµ vïng lˆnh thæ ë §«ng B¾c ¸ b¾t tay vµo x©y dùng
vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. Trong nöa sau thÕ kØ XX, khu vùc §«ng B¾c ¸ ®ˆ ®¹t ®ðîc
sù t¨ng trðëng nhanh chãng vÒ kinh tÕ, ®êi sèng nh©n d©n ®ðîc c¶i thiÖn râ rÖt.
Trong bèn “con rång” kinh tÕ ch©u ¸ th× ë §«ng B¾c ¸ cã ba (Hµn Quèc, Hång C«ng
vµ §µi Loan), cßn NhËt B¶n trë thµnh nÒn kinh tÕ lín thø hai thÕ giíi. Trong nh÷ng
n¨m 80 − 90 cña thÕ kØ XX vµ nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kØ XXI, nÒn kinh tÕ
Trung Quèc cã tèc ®é t¨ng trðëng nhanh vµ cao nhÊt thÕ giíi.
Khu vùc §«ng B¾c ¸ tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai cã sù biÕn ®æi
nhð thÕ nµo ?

II − Trung Quèc

Trung Quèc lµ nðíc réng thø ba thÕ giíi (sau Nga vµ Cana®a) víi diÖn tÝch gÇn
9,6 triÖu km2 vµ d©n sè ®«ng nhÊt thÕ giíi víi 1,26 tØ ngðêi (2000).
1. Sù thµnh lËp nðíc Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa vµ thµnh tùu
10 n¨m ®Çu x©y dùng chÕ ®é míi (1949 − 1959)
Sau khi chiÕn tranh chèng NhËt kÕt thóc, tõ n¨m 1946 ®Õn n¨m 1949 ë Trung Quèc
®ˆ diÔn ra cuéc néi chiÕn gi÷a Quèc d©n ®¶ng vµ §¶ng Céng s¶n.

20

Ngµy 20 − 7 − 1946, Tðëng Giíi Th¹ch ph¸t ®éng cuéc chiÕn tranh chèng
§¶ng Céng s¶n Trung Quèc. Sau giai ®o¹n phßng ngù tÝch cùc (tõ th¸ng 7 −
1946 ®Õn th¸ng 6 − 1947), Qu©n gi¶i phãng Trung Quèc ®· chuyÓn sang
ph¶n c«ng, lÇn lðît gi¶i phãng c¸c vïng do Quèc d©n ®¶ng kiÓm so¸t.

Cuèi n¨m 1949, cuéc néi chiÕn kÕt thóc, toµn bé lôc ®Þa Trung Quèc ®ðîc gi¶i phãng.
Lùc lðîng Quèc d©n ®¶ng thÊt b¹i, ph¶i rót ch¹y ra §µi Loan. Ngµy 1 − 10 − 1949,
nðíc Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa ®ðîc thµnh lËp, ®øng ®Çu lµ Chñ tÞch
Mao Tr¹ch §«ng.

H×nh 8. Chñ tÞch Mao Tr¹ch §«ng tuyªn bè thµnh lËp
nðíc Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa

Víi th¾ng lîi nµy, cuéc c¸ch m¹ng d©n téc d©n chñ cña nh©n d©n Trung Quèc
®ˆ hoµn thµnh, chÊm døt h¬n 100 n¨m n« dÞch vµ thèng trÞ cña ®Õ quèc, xo¸ bá tµn
dð phong kiÕn, ®ða nðíc Trung Hoa bðíc vµo kØ nguyªn ®éc lËp, tù do vµ tiÕn lªn
chñ nghÜa xˆ héi. C¸ch m¹ng Trung Quèc ®ˆ ¶nh hðëng s©u s¾c tíi phong trµo gi¶i
phãng d©n téc thÕ giíi.

Bðíc vµo thêi k× x©y dùng, nhiÖm vô hµng ®Çu cña nh©n d©n Trung Quèc lµ
®ða ®Êt nðíc tho¸t khái nghÌo nµn, l¹c hËu, ph¸t triÓn kinh tÕ, xˆ héi, v¨n ho¸ vµ
gi¸o dôc.

Trªn c¬ së th¾ng lîi cña c«ng cuéc kh«i phôc kinh tÕ, c¶i c¸ch ruéng ®Êt, c¶i t¹o
c«ng thð¬ng nghiÖp, ph¸t triÓn v¨n ho¸, gi¸o dôc trong nh÷ng n¨m 1950 − 1952,
Trung Quèc bðíc vµo thùc hiÖn kÕ ho¹ch 5 n¨m ®Çu tiªn (1953 − 1957). Nhê nç lùc
21

lao ®éng cña toµn d©n vµ sù gióp ®ì cña Liªn X«(1), kÕ ho¹ch 5 n¨m ®ˆ hoµn thµnh
th¾ng lîi. Bé mÆt ®Êt nðíc cã nh÷ng thay ®æi râ rÖt.
Trong nh÷ng n¨m 1953 − 1957, ®· cã 246 c«ng tr×nh ®ðîc x©y dùng vµ ®ða
vµo s¶n xuÊt. §Õn n¨m 1957, s¶n lðîng c«ng nghiÖp t¨ng 140%, s¶n lðîng
n«ng nghiÖp t¨ng 25% (so víi n¨m 1952). Trung Quèc ®· tù s¶n xuÊt ®ðîc
60% sè m¸y mãc cÇn thiÕt. V¨n ho¸, gi¸o dôc cã nh÷ng bðíc tiÕn lín. §êi
sèng nh©n d©n ®ðîc c¶i thiÖn.

VÒ ®èi ngo¹i, Trung Quèc thi hµnh chÝnh s¸ch tÝch cùc nh»m cñng cè hoµ b×nh
vµ thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña phong trµo c¸ch m¹ng thÕ giíi.
Ngµy 18 − 1 − 1950, Trung Quèc thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao víi ViÖt Nam.

2. Trung Quèc nh÷ng n¨m kh«ng æn ®Þnh (1959 − 1978)

VÒ ®èi néi, tõ n¨m 1959 ®Õn n¨m 1978, Trung Quèc l©m vµo t×nh tr¹ng kh«ng
æn ®Þnh vÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ xˆ héi. Víi viÖc ®Ò ra vµ thùc hiÖn ®ðêng lèi “Ba
ngän cê hång” n¨m 1958 (“§ðêng lèi chung”, “§¹i nh¶y vät”, “C«ng xˆ nh©n
d©n”), c¸c nhµ lˆnh ®¹o Trung Quèc hi väng nhanh chãng x©y dùng thµnh c«ng chñ
nghÜa xˆ héi.
Cuéc “§¹i nh¶y vät” ®ðîc thùc hiÖn b»ng viÖc ph¸t ®éng toµn d©n lµm gang
thÐp víi môc tiªu ®ða nhanh s¶n lðîng thÐp lªn gÊp 10 lÇn chØ tiªu ®Ò ra trong
kÕ ho¹ch 5 n¨m lÇn thø hai (1958 − 1962). Sau 4 th¸ng, ®· cã 11 triÖu tÊn
thÐp ra lß, nhðng hÇu hÕt chØ lµ phÕ liÖu.
C¸c hîp t¸c x· ®ðîc s¸p nhËp l¹i thµnh c¸c “C«ng x· nh©n d©n” tæ chøc theo
lèi qu©n sù ho¸, mäi sinh ho¹t kinh tÕ − x· héi ®Òu ®ðîc bao cÊp, lµm cho s¶n
xuÊt n«ng nghiÖp gi¶m sót, nhiÒu n¬i bÞ mÊt mïa.

HËu qu¶ lµ tõ n¨m 1959, n¹n ®ãi ®ˆ diÔn ra trÇm träng trong c¶ nðíc, ®êi sèng
nh©n d©n khã kh¨n, s¶n xuÊt ngðng trÖ, ®Êt nðíc kh«ng æn ®Þnh.

Nh÷ng khã kh¨n vÒ kinh tÕ ®ˆ dÉn tíi biÕn ®éng vÒ chÝnh trÞ. N¨m 1959,
Lðu ThiÕu Kú ®ðîc cö lµm Chñ tÞch nðíc, Mao Tr¹ch §«ng chØ gi÷ cð¬ng vÞ Chñ tÞch
§¶ng Céng s¶n. Trong néi bé ban lˆnh ®¹o Trung Quèc x¶y ra sù bÊt ®ång gay g¾t
vÒ ®ðêng lèi, dÉn tíi cuéc tranh giµnh quyÒn lùc, ®Ønh cao lµ cuéc “§¹i c¸ch m¹ng
v¨n ho¸ v« s¶n” (1966 − 1976).
B»ng viÖc sö dông lùc lðîng Hång vÖ binh ®Ëp ph¸ c¸c c¬ quan §¶ng, chÝnh
quyÒn, c¬ së v¨n ho¸ ; l«i ra ®Êu tè, truy bøc, nhôc h×nh nhiÒu nhµ c¸ch m¹ng

(1) Liªn X« ®· viÖn trî cho Trung Quèc h¬n 6 tØ róp, trªn 1 000 h¹ng môc c«ng tr×nh, trong ®ã cã 374
c«ng tr×nh ®Æc biÖt lín.

22

l·o thµn...