®Æng ®øc siªu

(T¸i b¶n lÇn thø m−êi hai)

nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam
Hãy bảo quản, giữ gìn sách giáo khoa để dành tặng cho các em học sinh lớp sau !

B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam  Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o.
012020/CXBIPH/623869/GD

M· sè : CH212T0

Vî chång A Phñ

T« hoμi

(TrÝch)
KÕt qu¶ cÇn ®¹t
 HiÓu ®−îc cuéc sèng cùc nhôc, tèi t¨m vμ qu¸
tr×nh ®ång bμo c¸c d©n téc vïng cao T©y B¾c
vïng lªn tù gi¶i phãng khái ¸ch ¸p bøc, k×m
kÑp cña bän thùc d©n vμ chóa ®Êt thèng trÞ.
 ThÊy ®−îc nghÖ thuËt trÇn thuËt linh ho¹t, lêi
v¨n tinh tÕ, giμu chÊt th¬ vμ ®Ëm mμu s¾c d©n
téc cña t¸c phÈm ; nh÷ng ®ãng gãp cña nhμ
v¨n trong viÖc kh¾c ho¹ tÝnh c¸ch nh©n vËt, sù
tinh tÕ trong diÔn t¶ cuéc sèng néi t©m, së
tr−êng quan s¸t nh÷ng nÐt riªng vÒ phong tôc,
tËp qu¸n vμ lèi sèng cña ng−êi M«ng.

TiÓu dÉn
T« Hoμi (1920  2014), tªn khai sinh lμ NguyÔn Sen,
quª néi ë thÞ trÊn Kim Bμi, huyÖn Thanh Oai, tØnh Hμ §«ng
(nay thuéc Hμ Néi), nh−ng sinh ra vμ lín lªn ë quª ngo¹i 
lμng NghÜa §«, thuéc phñ Hoμi §øc, tØnh Hμ §«ng (nay lμ
ph−êng NghÜa §«, quËn CÇu GiÊy, Hμ Néi) trong mét gia ®×nh
thî thñ c«ng. Thêi trÎ, «ng ®· ph¶i l¨n lén kiÕm sèng b»ng
nhiÒu nghÒ, nh− lμm gia s− d¹y kÌm trÎ, b¸n hμng, lμm kÕ
to¸n hiÖu bu«n,... vμ nhiÒu khi thÊt nghiÖp.
T« Hoμi b−íc vμo con ®−êng v¨n häc b»ng mét sè bμi
th¬ cã tÝnh chÊt l·ng m¹n vμ mét cuèn truyÖn võa, viÕt
theo d¹ng vâ hiÖp, nh−ng råi «ng nhanh chãng chuyÓn
sang v¨n xu«i hiÖn thùc vμ ®−îc chó ý ngay tõ nh÷ng s¸ng
t¸c ®Çu tay, trong ®ã cã DÕ MÌn phiªu l−u kÝ. N¨m 1943,
«ng gia nhËp Héi V¨n ho¸ cøu quèc. Trong kh¸ng chiÕn
chèng thùc d©n Ph¸p, «ng lμm b¸o vμ ho¹t ®éng v¨n nghÖ

T« Hoμi

ë ViÖt B¾c. Sau h¬n s¸u m−¬i n¨m lao ®éng nghÖ thuËt, «ng ®· cã gÇn 200 ®Çu s¸ch thuéc
nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau : truyÖn ng¾n, tiÓu thuyÕt, kÝ, tù truyÖn, tiÓu luËn vμ kinh nghiÖm s¸ng
t¸c. ¤ng lμ mét nhμ v¨n lín, cã sè l−îng t¸c phÈm ®¹t kØ lôc trong v¨n häc hiÖn ®¹i ViÖt Nam.

3

S¸ng t¸c cña «ng thiªn vÒ diÔn t¶ nh÷ng sù thËt cña ®êi th−êng. Theo «ng : “ViÕt v¨n lμ mét qu¸
tr×nh ®Êu tranh ®Ó nãi ra sù thËt. §· lμ sù thËt th× kh«ng tÇm th−êng, cho dï ph¶i ®Ëp vì nh÷ng
thÇn t−îng trong lßng ng−êi ®äc.”

(1)

. ¤ng cã vèn hiÓu biÕt phong phó, s©u s¾c vÒ phong tôc,

tËp qu¸n cña nhiÒu vïng kh¸c nhau trªn ®Êt n−íc ta. ¤ng còng lμ nhμ v¨n lu«n hÊp dÉn ng−êi
®äc bëi lèi trÇn thuËt hãm hØnh, sinh ®éng cña ng−êi tõng tr¶i, vèn tõ vùng giμu cã  nhiÒu khi
rÊt b×nh d©n vμ th«ng tôc, nh−ng nhê c¸ch sö dông ®¾c ®Þa vμ tμi ba nªn cã søc l«i cuèn, lay
®éng ng−êi ®äc. N¨m 1996 «ng ®−îc tÆng Gi¶i th−ëng Hå ChÝ Minh vÒ v¨n häc nghÖ thuËt.
T¸c phÈm chÝnh : DÕ MÌn phiªu l−u kÝ (truyÖn, 1941), O chuét (tËp truyÖn, 1942), Quª
ng−êi (tiÓu thuyÕt, 1942), Nhμ nghÌo (tËp truyÖn ng¾n, 1944), TruyÖn T©y B¾c (tËp truyÖn, 1953),
MiÒn T©y (tiÓu thuyÕt, 1967), C¸t bôi ch©n ai (håi kÝ, 1992), ChiÒu chiÒu (tù truyÖn, 1999), Ba
ng−êi kh¸c (tiÓu thuyÕt, 2006).
TruyÖn ng¾n Vî chång A Phñ (1952) in trong tËp TruyÖn T©y B¾c, ®−îc tÆng gi¶i NhÊt  Gi¶i
th−ëng Héi V¨n nghÖ ViÖt Nam 1954  1955, sau h¬n nöa thÕ kØ, ®Õn nay vÉn gi÷ gÇn nh−
nguyªn vÑn gi¸ trÞ vμ søc thu hót ®èi víi nhiÒu thÕ hÖ ng−êi ®äc.

V¨n b¶n
Ai ë xa vÒ, cã viÖc vμo nhμ thèng lÝ(2) P¸ Tra th−êng tr«ng thÊy cã mét c«
con g¸i ngåi quay sîi gai bªn t¶ng ®¸ tr−íc cöa, c¹nh tμu ngùa(3). Lóc nμo còng
vËy, dï quay sîi, th¸i cá ngùa, dÖt v¶i, chÎ cñi hay ®i câng n−íc d−íi khe suèi
lªn, c« Êy còng cói mÆt, mÆt buån r−êi r−îi. Ng−êi ta th−êng nãi : nhμ P¸ Tra
lμm thèng lÝ, ¨n cña d©n nhiÒu, ®ån T©y l¹i cho muèi vÒ b¸n, giμu l¾m, nhμ cã
nhiÒu n−¬ng, nhiÒu b¹c, nhiÒu thuèc phiÖn nhÊt lμng. ThÕ th× con g¸i nã cßn
bao giê ph¶i xem c¸i khæ mμ biÕt khæ, mμ buån. Nh−ng råi hái ra míi râ c« Êy
kh«ng ph¶i con g¸i nhμ P¸ Tra : c« Êy lμ vî A Sö, con trai thèng lÝ P¸ Tra.
C« MÞ vÒ lμm d©u nhμ P¸ Tra ®· mÊy n¨m. Tõ n¨m nμo, c« kh«ng nhí,
còng kh«ng ai nhí. Nh−ng ng−êi nghÌo ë Hång Ngμi th× vÉn cßn kÓ l¹i c©u
chuyÖn MÞ vÒ lμm ng−êi nhμ quan thèng lÝ. Ngμy x−a, bè MÞ lÊy mÑ MÞ kh«ng
cã ®ñ tiÒn c−íi, ph¶i ®Õn vay nhμ thèng lÝ, bè cña thèng lÝ P¸ Tra b©y giê.
Mçi n¨m ®em nép l·i cho chñ nî mét n−¬ng ng«. §Õn tËn khi hai vî chång vÒ
giμ råi mμ còng ch−a tr¶ ®−îc nî. Ng−êi vî chÕt, còng ch−a tr¶ hÕt nî.
(1) T« Hoμi tr¶ lêi pháng vÊn cña b¸o An ninh thÕ giíi, ngμy 29  7  2007.
(2) Thèng lÝ : ng−êi cai qu¶n mét vïng b¶n lμng miÒn nói cña ng−êi MÌo (nay gäi lμ M«ng) tr−íc
C¸ch m¹ng, t−¬ng tù nh− ph×a cña ng−êi Th¸i, ch¸nh tæng ë miÒn xu«i.
(3) Tμu ngùa : chuång ngùa.

4

Cho tíi n¨m Êy MÞ ®· lín, MÞ lμ con g¸i ®Çu lßng. Thèng lÝ P¸ Tra ®Õn b¶o
bè MÞ :
 Cho tao ®øa con g¸i nμy vÒ lμm d©u th× tao xo¸ hÕt nî cho.
¤ng l·o nghÜ n¨m nμo còng ph¶i tr¶ mét n−¬ng ng« cho ng−êi ta, th× tiÕc
ng«, nh−ng còng l¹i th−¬ng con qu¸. ¤ng ch−a biÕt nãi thÕ nμo th× MÞ b¶o
bè r»ng :
 Con nay ®· biÕt cuèc n−¬ng lμm ng«, con ph¶i lμm n−¬ng ng« gi¶ nî
thay cho bè. Bè ®õng b¸n con cho nhμ giμu.
§Õn TÕt n¨m Êy, TÕt th× vui ch¬i, trai g¸i ®¸nh pao(1), ®¸nh quay råi ®ªm
®ªm rñ nhau ®i ch¬i. Nh÷ng nhμ cã con g¸i th× bè mÑ kh«ng thÓ ngñ ®−îc v×
tiÕng chã sña. Suèt ®ªm, con trai ®Õn nhμ ng−êi m×nh yªu, ®øng thæi s¸o xung
quanh v¸ch. Trai ®Õn ®øng nh½n c¶ ch©n v¸ch ®Çu buång MÞ. Mét ®ªm khuya,
MÞ nghe tiÕng gâ v¸ch. TiÕng gâ v¸ch hß hÑn cña ng−êi yªu. MÞ håi hép lÆng lÏ
qu¬ tay lªn th× gÆp hai ngãn tay l¸ch vμo khe gç, sê mét ngãn thÊy cã ®eo
nhÉn. Ng−êi yªu cña MÞ th−êng ®eo nhÉn ngãn tay Êy. MÞ bÌn nhÊc tÊm v¸ch
gç. Mét bμn tay d¾t MÞ b−íc ra. MÞ võa b−íc ra, lËp tøc cã mÊy ng−êi choμng
®Õn, nhÐt ¸o vμo miÖng MÞ råi bÞt m¾t, câng MÞ ®i.
S¸ng h«m sau, MÞ míi biÕt m×nh ®ang ngåi trong nhμ thèng lÝ P¸ Tra. Hä nhèt MÞ vμo
buång. Ngoμi v¸ch kia, tiÕng nh¹c sinh tiÒn

(2)

cóng ma ®−¬ng rËp rên nh¶y móa.

Trong khi ®ã, A Sö ®Õn nhμ bè MÞ. A Sö nãi :
 T«i ®· c−íp ®−îc con g¸i bè lμm vî, t«i ®em vÒ cóng tr×nh ma nhμ t«i råi, b©y giê t«i ®Õn
(3)

tr×nh cho bè biÕt. TiÒn b¹c ®Ó c−íi th× bè t«i b¶o ®· ®−a c¶ cho bè råi .
Råi A Sö vÒ. ¤ng l·o nhí ngay c©u nãi cña thèng lÝ P¸ Tra d¹o tr−íc : cho con g¸i vÒ nhμ
thèng lÝ P¸ Tra th× ®−îc trõ nî. Chao «i ! ThÕ lμ cha mÑ ¨n b¹c

(4)

cña nhμ giμu tõ kiÕp tr−íc, b©y

giê ng−êi ta b¾t b¸n con trõ nî. Kh«ng thÓ lμm thÕ nμo kh¸c ®−îc råi !

(1) §¸nh pao : trß ch¬i cña thanh niªn miÒn nói trong nh÷ng ngμy TÕt hoÆc lÔ héi. Nam n÷ chia
lμm hai bªn, võa tung pao cho nhau võa ca h¸t, gièng nh− h¸t giao duyªn ë miÒn xu«i.
(2) Sinh tiÒn (cßn gäi lμ sªnh tiÒn hoÆc sanh tiÒn) : nh¹c cô thuéc bé gâ, ®−îc lμm b»ng hai m¶nh
gç cã ®Ýnh c¸c ®ång tiÒn.
(3) Theo phong tôc h«n nh©n cña ng−êi M«ng : ®−îc sù thuËn t×nh cña ng−êi con g¸i, ®Ó thÓ hiÖn
t×nh yªu, sù m¹nh mÏ vμ quyÕt ®o¸n cña m×nh, ng−êi con trai cïng b¹n bÌ bÝ mËt “c−íp” c«
g¸i mang vÒ nhμ m×nh, sau ®ã míi ®Õn tr×nh cho bè mÑ c« g¸i biÕt. Trong truyÖn, A Sö nh©n c¬
héi MÞ ra gÆp ng−êi yªu ®· tæ chøc b¾t cãc c« vÒ lμm vî ®Ó trõ nî.
(4) ¨n b¹c : ¨n tiÒn b¹c ; ë ®©y muèn nãi ®Õn viÖc bè MÞ ®· vay tiÒn cña bè thèng lÝ P¸ Tra mμ
kh«ng tr¶ ®−îc.

5

Cã ®Õn hμng mÊy th¸ng, ®ªm nμo MÞ còng khãc. Mét h«m, MÞ trèn vÒ nhμ, hai trßng m¾t
cßn ®á hoe. Tr«ng thÊy bè, MÞ quú l¹y, óp mÆt xuèng ®Êt, nøc në. Bè MÞ còng khãc, ®o¸n biÕt
lßng con g¸i :
 Mμy vÒ l¹y chμo tao ®Ó mμy ®i chÕt ®Êy μ ? Mμy chÕt nh−ng nî tao vÉn cßn, quan l¹i b¾t
tao tr¶ nî. Mμy chÕt råi th× kh«ng lÊy ai lμm n−¬ng ng« gi¶ ®−îc nî ng−êi ta, tao th× èm yÕu qu¸
råi. Kh«ng ®−îc, con ¬i !
MÞ chØ b−ng mÆt khãc. MÞ nÐm n¾m l¸ ngãn

(1)

xuèng ®Êt, n¾m l¸ ngãn MÞ ®· t×m h¸i trong

rõng, MÞ vÉn giÊu trong ¸o. ThÕ lμ MÞ kh«ng ®μnh lßng chÕt. MÞ chÕt th× bè MÞ cßn khæ h¬n bao
nhiªu lÇn b©y giê n÷a. MÞ ®μnh trë l¹i nhμ thèng lÝ.

LÇn lÇn, mÊy n¨m qua, mÊy n¨m sau, bè MÞ chÕt. Nh−ng MÞ còng kh«ng
cßn t−ëng ®Õn MÞ cã thÓ ¨n l¸ ngãn tù tö n÷a. ë l©u trong c¸i khæ, MÞ quen
khæ råi. B©y giê th× MÞ t−ëng m×nh còng lμ con tr©u, m×nh còng lμ con ngùa, lμ
con ngùa ph¶i ®æi ë c¸i tμu ngùa nhμ nμy ®Õn ë c¸i tμu ngùa nhμ kh¸c, ngùa
chØ biÕt viÖc ¨n cá, biÕt ®i lμm mμ th«i. MÞ cói mÆt, kh«ng nghÜ ngîi n÷a, mμ
lóc nμo còng chØ nhí ®i nhí l¹i nh÷ng viÖc gièng nhau, tiÕp nhau vÏ ra tr−íc
mÆt, mçi n¨m mçi mïa, mçi th¸ng l¹i lμm ®i lμm l¹i : TÕt xong th× lªn nói h¸i
thuèc phiÖn, gi÷a n¨m th× giÆt ®ay, xe ®ay, ®Õn mïa th× ®i n−¬ng bÎ b¾p, vμ dï
lóc ®i h¸i cñi, lóc bung ng«, lóc nμo còng gμi mét bã ®ay trong c¸nh tay ®Ó
t−íc thμnh sîi. Bao giê còng thÕ, suèt n¨m suèt ®êi nh− thÕ. Con ngùa, con
tr©u lμm cßn cã lóc, ®ªm nã cßn ®−îc ®øng g·i ch©n, ®øng nhai cá, ®μn bμ
con g¸i nhμ nμy th× vïi vμo viÖc lμm c¶ ®ªm c¶ ngμy.
Mçi ngμy MÞ cμng kh«ng nãi, lïi lòi nh− con rïa nu«i trong xã cöa. ë c¸i
buång MÞ n»m, kÝn mÝt, cã mét chiÕc cöa sæ mét lç vu«ng b»ng bμn tay. Lóc
nμo tr«ng ra còng chØ thÊy tr¨ng tr¾ng, kh«ng biÕt lμ s−¬ng hay lμ n¾ng. MÞ
nghÜ r»ng m×nh cø chØ ngåi trong c¸i lç vu«ng Êy mμ tr«ng ra, ®Õn bao giê chÕt
th× th«i.
Trªn ®Çu nói, c¸c n−¬ng ng«, n−¬ng lóa gÆt xong, ng« lóa ®· xÕp yªn ®Çy
c¸c nhμ kho. TrÎ con ®i h¸i bÝ ®á, tinh nghÞch, ®· ®èt nh÷ng lÒu canh n−¬ng
®Ó s−ëi löa. ë Hång Ngμi ng−êi ta thμnh lÖ cø ¨n TÕt khi gÆt h¸i võa xong,
kh«ng kÓ ngμy, th¸ng nμo. ¡n TÕt nh− thÕ cho kÞp lóc m−a xu©n xuèng th× ®i
vì n−¬ng míi. Hång Ngμi n¨m Êy ¨n TÕt gi÷a lóc giã thæi vμo cá gianh vμng
öng, giã vμ rÐt rÊt d÷ déi.

(1) Ngãn : mét d¹ng c©y leo, hoa vμ qu¶ mμu vμng, l¸ mμu xanh, rÊt ®éc, ¨n chÕt ng−êi.

6

Nh−ng trong c¸c lμng MÌo §á, nh÷ng chiÕc v¸y hoa ®· ®em ra ph¬i trªn
mám ®¸ xoÌ nh− con b−ím sÆc sì [...]. §¸m trÎ ®îi TÕt, ch¬i quay, c−êi Çm
trªn s©n ch¬i tr−íc nhμ. Ngoμi ®Çu nói lÊp lã ®· cã tiÕng ai thæi s¸o rñ b¹n ®i
ch¬i. MÞ nghe tiÕng s¸o väng l¹i, thiÕt tha bæi hæi. MÞ ngåi nhÈm thÇm bμi h¸t
cña ng−êi ®ang thæi.
Mμy cã con trai con g¸i råi
Mμy ®i lμm n−¬ng
Ta kh«ng cã con trai con g¸i
Ta ®i t×m ng−êi yªu.
TiÕng chã sña xa xa. Nh÷ng ®ªm t×nh mïa xu©n ®· tíi.
ë mçi ®Çu lμng ®Òu cã mét mám ®Êt ph¼ng lμm c¸i s©n ch¬i chung ngμy
TÕt. Trai g¸i, trÎ con ra s©n ch¬i Êy tô tËp ®¸nh pao, ®¸nh quay, thæi s¸o, thæi
khÌn vμ nh¶y.
C¶ nhμ thèng lÝ P¸ Tra võa ¨n xong b÷a c¬m TÕt cóng ma. Xung quanh,
chiªng ®¸nh Çm Ü, ng−êi èp ®ång(1) vÉn cßn nh¶y lªn xuèng, run bÇn bËt. Võa
hÕt b÷a c¬m l¹i tiÕp ngay b÷a r−îu bªn bÕp löa.
Ngμy TÕt, MÞ còng uèng r−îu. MÞ lÐn lÊy hò r−îu, cø uèng ùc tõng b¸t. Råi
say, MÞ lÞm mÆt ngåi ®Êy nh×n mäi ng−êi nh¶y ®ång, ng−êi h¸t, nh−ng lßng MÞ
th× ®ang sèng vÒ ngμy tr−íc. Tai MÞ v¨ng v¼ng tiÕng s¸o gäi b¹n ®Çu lμng. Ngμy
tr−íc, MÞ thæi s¸o giái. Mïa xu©n nμy, MÞ uèng r−îu bªn bÕp vμ thæi s¸o. MÞ
uèn chiÕc l¸ trªn m«i, thæi l¸ còng hay nh− thæi s¸o. Cã biÕt bao nhiªu ng−êi
mª, ngμy ®ªm ®· thæi s¸o ®i theo MÞ.
R−îu ®· tan lóc nμo. Ng−êi vÒ, ng−êi ®i ch¬i ®· v·n c¶. MÞ kh«ng biÕt, MÞ
vÉn ngåi tr¬ mét m×nh gi÷a nhμ. M·i sau MÞ míi ®øng dËy, nh−ng MÞ kh«ng
b−íc ra ®−êng ch¬i, mμ tõ tõ b−íc vμo buång. Ch¼ng n¨m nμo A Sö cho MÞ ®i
ch¬i TÕt. MÞ còng ch¼ng buån ®i. BÊy giê MÞ ngåi xuèng gi−êng, tr«ng ra c¸i
cöa sæ lç vu«ng mê mê tr¨ng tr¾ng. §· tõ n·y, MÞ thÊy ph¬i phíi trë l¹i, trong
lßng ®ét nhiªn vui s−íng nh− nh÷ng ®ªm TÕt ngμy tr−íc. MÞ trÎ l¾m. MÞ vÉn
cßn trÎ. MÞ muèn ®i ch¬i. Bao nhiªu ng−êi cã chång còng ®i ch¬i ngμy TÕt.

(1) èp ®ång (nh− lªn ®ång) : mét nghi lÔ theo mª tÝn, ng−êi ta tin r»ng thÇn th¸nh hoÆc linh hån
ng−êi ®· chÕt cã thÓ nhËp vμo ng−êi ngåi ®ång, råi qua ng−êi ngåi ®ång chØ b¶o, ph¸n truyÒn
cho ng−êi sèng.

7

Huèng chi A Sö víi MÞ, kh«ng cã lßng víi nhau mμ vÉn ph¶i ë víi nhau ! NÕu
cã n¾m l¸ ngãn trong tay lóc nμy, MÞ sÏ ¨n cho chÕt ngay, chø kh«ng buån nhí
l¹i n÷a. Nhí l¹i, chØ thÊy n−íc m¾t øa ra. Mμ tiÕng s¸o gäi b¹n yªu vÉn löng l¬
bay ngoμi ®−êng.
Anh nÐm pao, em kh«ng b¾t
Em kh«ng yªu, qu¶ pao r¬i råi...
Lóc Êy, A Sö võa ë ®©u vÒ, l¹i ®ang söa so¹n ®i ch¬i. A Sö thay ¸o míi,
kho¸c thªm hai vßng b¹c vμo cæ råi bÞt c¸i kh¨n tr¾ng lªn ®Çu. Cã khi nã ®i
mÊy ngμy mÊy ®ªm. Nã cßn muèn r×nh b¾t mÊy ng−êi con g¸i n÷a vÒ lμm vî.
Còng ch¼ng bao giê MÞ nãi g×.
B©y giê MÞ còng kh«ng nãi. MÞ ®Õn gãc nhμ, lÊy èng mì, x¾n mét miÕng bá
thªm vμo ®Üa ®Ìn cho s¸ng. Trong ®Çu MÞ ®ang rËp rên tiÕng s¸o. MÞ muèn ®i
ch¬i, MÞ còng s¾p ®i ch¬i. MÞ quÊn l¹i tãc, MÞ víi tay lÊy c¸i v¸y hoa v¾t ë phÝa
trong v¸ch. A Sö ®ang s¾p b−íc ra, bçng quay l¹i, lÊy lμm l¹. Nã nh×n quanh,
thÊy MÞ rót thªm c¸i ¸o. A Sö hái :
 Mμy muèn ®i ch¬i μ ?
MÞ kh«ng nãi. A Sö còng kh«ng hái thªm n÷a. A Sö b−íc l¹i, n¾m MÞ, lÊy
th¾t l−ng trãi hai tay MÞ. Nã x¸ch c¶ mét thóng sîi ®ay ra trãi ®øng MÞ vμo cét
nhμ. Tãc MÞ xo· xuèng, A Sö quÊn lu«n tãc lªn cét, lμm cho MÞ kh«ng cói,
kh«ng nghiªng ®−îc ®Çu n÷a. Trãi xong vî, A Sö th¾t nèt c¸i th¾t l−ng xanh ra
ngoμi ¸o råi A Sö t¾t ®Ìn, ®i ra, khÐp cöa buång l¹i.
Trong bãng tèi, MÞ ®øng im lÆng, nh− kh«ng biÕt m×nh ®ang bÞ trãi. H¬i
r−îu cßn nång nμn, MÞ vÉn nghe tiÕng s¸o ®−a MÞ ®i theo nh÷ng cuéc ch¬i,
nh÷ng ®¸m ch¬i. “Em kh«ng yªu, qu¶ pao r¬i råi. Em yªu ng−êi nμo, em b¾t
pao nμo...”. MÞ vïng b−íc ®i. Nh−ng tay ch©n ®au kh«ng cùa ®−îc. MÞ kh«ng
nghe tiÕng s¸o n÷a. ChØ cßn nghe tiÕng ch©n ngùa ®¹p vμo v¸ch. Ngùa vÉn
®øng yªn, g·i ch©n, nhai cá. MÞ thæn thøc nghÜ m×nh kh«ng b»ng con ngùa.
Chã sña xa xa. Chõng ®· khuya. Lóc nμy lμ lóc trai ®ang ®Õn bªn v¸ch lμm
hiÖu, rñ ng−êi yªu dì v¸ch ra rõng ch¬i. MÞ nÝn khãc, MÞ l¹i båi håi.
C¶ ®ªm Êy MÞ ph¶i trãi ®øng nh− thÕ. Lóc th× kh¾p ng−êi bÞ d©y trãi thÝt
l¹i, ®au nhøc. Lóc l¹i nång nμn tha thiÕt nhí. H¬i r−îu to¶. TiÕng s¸o. TiÕng
chã sña xa xa. MÞ lóc mª, lóc tØnh. Cho tíi khi trêi tang t¶ng råi kh«ng biÕt
s¸ng tõ bao giê.

8

MÞ bμng hoμng tØnh. Buæi s¸ng ©m s©m trong c¸i nhμ gç réng. V¸ch bªn
còng im ¾ng. Kh«ng nghe tiÕng löa rÐo trong lß nÊu lîn(1). Kh«ng mét tiÕng
®éng. Kh«ng biÕt bªn buång quanh ®Êy, c¸c chÞ vî anh, vî chó cña A Sö cã
cßn ë nhμ, kh«ng biÕt tÊt c¶ nh÷ng ng−êi ®μn bμ khèn khæ sa vμo nhμ quan ®·
®−îc ®i ch¬i hay lμ hä còng ®ang ph¶i trãi nh− MÞ. MÞ kh«ng thÓ biÕt. §êi
ng−êi ®μn bμ lÊy chång nhμ giμu ë Hång Ngμi th× mét ®êi con ng−êi chØ biÕt ®i
theo ®u«i con ngùa cña chång(2). MÞ chît nhí l¹i c©u chuyÖn ng−êi ta vÉn kÓ :
®êi tr−íc, ë nhμ thèng lÝ P¸ Tra cã mét ng−êi trãi vî trong nhμ ba ngμy råi ®i
ch¬i, khi vÒ nh×n ®Õn th× vî chÕt råi. Nhí thÕ, MÞ sî qu¸, MÞ cùa quËy, xem
m×nh cßn sèng hay chÕt. Cæ tay, ®Çu, b¾p ch©n bÞ d©y trãi siÕt l¹i, ®au døt tõng
m¶nh thÞt.
Cã tiÕng x«n xao phÝa ngoμi, råi mét ®¸m ®«ng vμo nhμ. Thèng lÝ P¸ Tra
xuèng ngùa, cho thÞ sèng (mét chøc viÖc ®i hÇu thèng lÝ nh− ng−êi lμm mâ
thêi tr−íc) d¾t ngùa vμo tμu. Nghe nh− bän hä cã khiªng theo con lîn, hoÆc
mét ng−êi ph¶i trãi, võa vÊt huþch xuèng ®Êt, cø thë phÌ phÌ.
A Sö chÖnh cho¹ng vμo buång. ¸o nã r¸ch to¹c mét m¶nh vai. C¸i kh¨n
xÐo tr¾ng loang læ ®Çy m¸u, sôp xuèng quanh tr¸n. A Sö n»m l¨n ra gi−êng.
L¸t sau, thèng lÝ P¸ Tra b−íc vμo. Theo sau thèng lÝ lμ mét lò thèng qu¸n (mét
chøc viÖc nh− phã lÝ), xÐo ph¶i (nh− tr−ëng th«n) vμ mét bän thÞ sèng vÉn
th−êng ra vμo hÇu h¹, ¨n thÞt uèng r−îu, hót thuèc phiÖn nhμ thèng lÝ. Cã
ng−êi bÊy giê míi nh×n thÊy MÞ ph¶i trãi ®øng trong cét. Nh−ng còng kh«ng ai
®Ó ý, hä xóm c¶ l¹i quanh gi−êng A Sö. P¸ Tra, tay vÉn cÇm c¸i roi ngùa, l¹i tõ
tõ ®i ra. MÞ nh¾m m¾t l¹i, kh«ng d¸m nh×n. MÞ chØ nghe h×nh nh− cã tiÕng bè
chång gäi ra ngoμi. MÞ hÐ nh×n ra, thÊy chÞ d©u b−íc vμo. Ng−êi chÞ d©u Êy
ch−a giμ, nh−ng c¸i l−ng quanh n¨m ph¶i ®eo thå nÆng qu¸, ®· cßng r¹p
xuèng. Ng−êi chÞ d©u ®Õn cëi trãi cho MÞ. Sîi d©y gai d−íi b¾p ch©n võa láng
ra, MÞ ng· sôp xuèng. ChÞ d©u nãi khÏ vμo tai MÞ :
 MÞ ! §i h¸i thuèc cho chång mμy.
MÞ quªn c¶ ®au, ®øng lªn. Nh−ng kh«ng nhÝch ch©n lªn ®−îc, MÞ ph¶i «m
vai chÞ d©u, hai ng−êi khæ së d×u nhau b−íc ra. Trong khi ®i vμo rõng t×m l¸
thuèc, MÞ nghe chÞ d©u nãi l¹i, míi biÕt chuyÖn A Sö ®i ch¬i bÞ ®¸nh vì ®Çu.
(1) Lß nÊu lîn : lß nÊu thøc ¨n cho lîn.
(2) Theo phong tôc cña ng−êi M«ng, ë nh÷ng nhμ kh¸ gi¶, ng−êi chång ®i xa th−êng c−ìi ngùa, vî
®i bé theo sau hoÆc d¾t ngùa cho chång.

9

Nöa ®ªm qua, A Sö vμo lμng t×m ®Õn ®¸m ch¬i cã tiÕng s¸o, tiÕng khÌn. NhiÒu trai lμng Êy
vμ c¸c lμng kh¸c ®· tíi, ch¬i quay, thæi s¸o suèt ngμy, chËp tèi võa xong chÇu r−îu trong nhμ,
b©y giê vÉn cßn ch−a chÞu tan vÒ. Lóc A Sö vμ chóng b¹n kÐo ®Õn th× kh«ng cßn ai ch¬i trong
nhμ n÷a, v× bè mÑ vμ ng−êi trong nhμ Êy ®· ®i ngñ. Nh−ng ng−êi ra ng−êi vμo cßn dËp d×u
quanh ngâ. A Sö ®øng ngoμi, tøc l¾m. Nã bμn víi mét lò kh¸c, do¹ ®¸nh bän con trai l¹ vÉn
b¸m quanh nhμ ®· khiÕn cho bän A Sö bÞ v−íng kh«ng thÓ vμo ®−îc. Bän A Sö nÐm ®¸ vμo
v¸ch. ¤ng bè trong nhμ ra chöi. Bän A Sö vÉn nÐm. ¤ng l·o kh«ng d¸m ra n÷a, liÒn vμo trong
cöa, b¾n ra hai ph¸t sóng. ThÕ lμ tan nh÷ng ®¸m hÑn. Nh−ng còng ch−a ng−êi trai nμo chÞu vÒ.
Hä l¹i t¶n vμo c¸c nhμ quen trong xãm. §Ó ®îi s¸ng mai l¹i lªn s©n ®¸nh pao víi con g¸i
trong xãm.
Bän A Sö còng kh«ng chÞu ®Ó c¸nh kia yªn. S¸ng sím, khi hä võa kÐo ra ®Çu ngâ, bÌ lò b¹n
A Sö ®· kÐo ®Õn g©y sù. A Sö ®i tr−íc, n¹m vßng b¹c ë cæ rñ xuèng nh÷ng tua chØ xanh ®á mμ
chØ riªng con c¸i nhμ quan trong lμng míi ®−îc ®eo. A Sö hïng hæ b−íc ra. Bän kia ®øng dån
c¶ l¹i, x«n xao :
 Lò ph¸ ®¸m ta ®ªm qua ®©y råi.
 A Phñ ®©u ? A Phñ ®¸nh chÕt nã ®i !
Mét ng−êi to lín ch¹y vôt ra vung tay nÐm con quay rÊt to vμo mÆt A Sö. Con quay gç ng¸t
l¨ng vμo gi÷a mÆt. Nã võa kÞp b−ng tay lªn, A Phñ ®· xéc tíi, n¾m c¸i vßng cæ, kÐo dËp ®Çu
xuèng, xÐ vai ¸o, ®¸nh tíi tÊp. Ng−êi lμng nghe tiÕng hß hÐt ®æ ra. ThÊy vËy, bän trai lμng l¹ t¶n
hÕt lªn rõng. MÊy ng−êi ®uæi ®ãn ®Çu A Phñ. A Phñ bÞ b¾t sèng, trãi g« ch©n tay l¹i. Võa lóc
thèng lÝ P¸ Tra tíi. Chóng nã xäc ngang c¸i gËy, khiªng A Phñ mang vÒ nÐm xuèng gi÷a nhμ
thèng lÝ.

MÞ ®i h¸i ®−îc l¸ thuèc vÒ, thÊy trong nhμ cμng ®«ng h¬n lóc n·y. Ngoμi
s©n, d−íi gèc ®μo l¹i buéc thªm mÊy con ngùa l¹. MÞ ®i cöa sau vμo, lÐ m¾t
nh×n thÊy mét ng−êi to lín quú trong gãc nhμ. MÞ ®o¸n ®Êy lμ A Phñ.
Bän chøc viÖc kh¾p vïng Hång Ngμi ®Õn nhμ thèng lÝ P¸ Tra dù ®¸m xö
kiÖn. C¸c lÝ dÞch, quan lμng, thèng qu¸n, xÐo ph¶i ®éi mò, quÊn kh¨n, x¸ch
gËy, c−ìi ngùa kÐo ®Õn xö kiÖn vμ ¨n cç.
Trong nhμ thèng lÝ ®· bμy n¨m c¸i bμn ®Ìn. Khãi thuèc phiÖn tu«n ra c¸c
lç cöa sæ tun hót xanh nh− khãi bÕp. C¶ nh÷ng ng−êi chøc viÖc bªn lμng A Phñ
còng tíi. Nh−ng chØ bän con trai lμng Êy ph¶i ngåi khoanh tay c¹nh A Phñ v×
hä bÞ gäi sang hÇu kiÖn, cßn bän chøc viÖc th× n»m dμi c¶ bªn khay ®Ìn. Suèt
tõ tr−a cho tíi hÕt ®ªm, mÊy chôc ng−êi hót. Trªn nhÊt lμ thèng lÝ P¸ Tra,
thèng lÝ P¸ Tra hót xong mét l−ît n¨m ®iÕu, ®Õn ng−êi kh¸c hót, l¹i ng−êi
kh¸c hót, cø thÕ lÇn l−ît xuèng tíi bän ®i gäi ng−êi vÒ dù kiÖn. ChØ cã ®μn bμ

10

ngåi trong buång hoÆc ®i l¹i bªn ngoμi dßm ngã ®¸m xö kiÖn vμ A Phñ quú
chÞu téi ë xã nhμ, lμ kh«ng ®−îc dù tiÖc hót Êy. Lóc mét lo¹t ng−êi võa hót
xong, P¸ Tra ngåi dËy, vuèt ng−îc c¸i ®Çu träc dμi, kÐo ®u«i tãc ra ®»ng tr−íc,
cÊt giäng lÌ nhÌ gäi :
 Th»ng A Phñ ra ®©y.
A Phñ ra quú gi÷a nhμ. LËp tøc, bän trai lμng x« ®Õn, tr−íc nhÊt, ch¾p tay
l¹y lia lÞa tªn thèng lÝ P¸ Tra råi quay l¹i ®¸nh A Phñ. A Phñ quú chÞu ®ßn, chØ
im nh− c¸i t−îng ®¸.
Cø mçi ®ît bän chøc viÖc hót thuèc phiÖn xong, A Phñ l¹i ph¶i ra quú gi÷a
nhμ, l¹i bÞ ng−êi x« ®Õn ®¸nh. MÆt A Phñ s−ng lªn, m«i vμ ®u«i m¾t giËp ch¶y
m¸u. Ng−êi th× ®¸nh, ng−êi th× quú l¹y, kÓ lÓ, chöi bíi. Xong mét l−ît ®¸nh,
kÓ, chöi, l¹i hót. Khãi thuèc phiÖn ngμo ng¹t tu«n qua c¸c lç cöa sæ. Råi P¸ Tra
l¹i ngãc cæ lªn, vuèt tãc, gäi A Phñ... Cø nh− thÕ, suèt chiÒu, suèt ®ªm, cμng
hót, cμng tØnh, cμng ®¸nh, cμng chöi, cμng hót.
Trong buång bªn c¹nh, MÞ còng thøc suèt ®ªm im lÆng ngåi xoa thuèc
dÊu cho chång. Lóc nμo MÞ mái qu¸, cùa m×nh, th× nh÷ng chç l»n trãi trong
ng−êi l¹i ®au ª Èm. MÞ l¹i gôc ®Çu n»m thiÕp ®i. Khi ®ã, A Sö bÌn ®¹p ch©n vμo
mÆt MÞ. MÞ choμng thøc, l¹i nhÆt n¾m l¸ thuèc, xoa ®Òu ®Òu trªn l−ng chång.
Ngoμi nhμ vÉn rªn lªn tõng c¬n kÐo thuèc phiÖn, nh− nh÷ng con mät nghiÕn
gç kÐo dμi, gi÷a tiÕng ng−êi khãc, tiÕng ng−êi kÓ lμo xμo, vμ tiÕng ®Êm ®¸nh
huúnh huþch.
S¸ng h«m sau th× ®¸m kiÖn ®· xong. Mét sè ng−êi, ch¼ng biÕt tõ bao giê,
®· ngñ ng¸y ngay bªn khay ®Ìn. Bän xÐo ph¶i ®ang b¾c c¸i ch¶o ®ång vμ x¸ch
Êm n−íc ra nÊu thªm l¹ng thuèc ®Ó hót thªm ban ngμy cho c¸c quan lμng thËt
tØnh, c¸c quan lμng cßn mét tiÖc ¨n cç n÷a.
Thèng lÝ P¸ Tra më tr¸p, lÊy ra mét tr¨m ®ång b¹c hoa xoÌ(1) bμy lªn mÆt
tr¸p, råi nãi :
 Th»ng A Phñ ®¸nh ng−êi th× lμng xö mμy ph¶i nép v¹ cho ng−êi ph¶i
mμy ®¸nh lμ hai m−¬i ®ång, nép cho thèng qu¸n n¨m ®ång, mçi xÐo ph¶i

(1) §ång tiÒn do ng©n hμng §«ng D−¬ng thêi Ph¸p thuéc ph¸t hμnh, ®óc b»ng b¹c, cã h×nh t−îng
thÇn Tù do to¶ s¸ng tr«ng nh− ®o¸ hoa xoÌ ra. Ng−êi M«ng rÊt quý ®ång tiÒn nμy, v× cã thÓ lÊy
b¹c ®Ó lμm vßng ®eo tay, ®eo cæ.

11

hai ®ång, mçi ng−êi ®i gäi c¸c quan lμng vÒ hÇu kiÖn n¨m hμo. Mμy ph¶i mÊt
tiÒn mêi c¸c quan hót thuèc tõ h«m qua tíi nay. L¹i mÊt con lîn hai m−¬i
c©n, chèc n÷a mæ ®Ó c¸c quan lμng ¨n v¹ mμy. A Phñ, mμy ®¸nh con quan
lμng, ®¸ng nhÏ lμng xö mμy téi chÕt, nh−ng lμng tha cho mμy ®−îc sèng mμ
nép v¹. C¶ tiÒn ph¹t, tiÒn thuèc, tiÒn lîn, mμy ph¶i chÞu mét tr¨m b¹c tr¾ng.
Mμy kh«ng cã tr¨m b¹c th× tao cho mμy vay ®Ó mμy ë nî. Bao giê cã tiÒn gi¶
th× tao cho mμy vÒ, ch−a cã tiÒn gi¶ th× tao b¾t mμy ë lμm con tr©u, con ngùa
cho nhμ tao. §êi mμy, ®êi con, ®êi ch¸u mμy tao còng b¾t thÕ, bao giê hÕt nî
tao míi th«i. A Phñ ! L¹i ®©y nhËn tiÒn quan cho vay.
A Phñ lª hai c¸i ®Çu gèi s−ng b¹nh lªn nh− mÆt hæ phï(1). A Phñ cói sê lªn
®ång b¹c trªn tr¸p, trong khi P¸ Tra ®èt h−¬ng, lÇm rÇm khÊn gäi ma vÒ nhËn
mÆt ng−êi vay nî. P¸ Tra khÊn xong, A Phñ còng nhÆt xong b¹c, nh−ng nhÆt
xong l¹i ®Ó ngay c¶ xuèng mÆt tr¸p. Råi P¸ Tra l¹i trót c¶ b¹c vμo trong tr¸p.
Con lîn võa mua vÒ cho A Sö thÕt lμng ¨n v¹ ®· kªu eng Ðc ngoμi s©n. Tõ lóc ®Õm tiÒn råi,
A Phñ kh«ng ph¶i quú, ph¶i ®¸nh n÷a. A Phñ ®øng lªn cÇm con dao, ch©n ®au b−íc tËp tÔnh,
cïng víi mÊy trai lμng, ra chäc tiÕt lμm thÞt lîn hÇu lμng. Trong nhμ, thuèc phiÖn vÉn hót rμo rμo.
ThÕ lμ tõ ®Êy A Phñ ph¶i ®i ë trõ nî cho nhμ quan thèng lÝ P¸ Tra. §èt rõng, cμy n−¬ng,
cuèc n−¬ng, s¨n bß tãt, bÉy hæ, ch¨n bß, ch¨n ngùa, quanh n¨m mét th©n mét m×nh b«n ba
rong ruæi ngoμi gß ngoμi rõng. A Phñ ®−¬ng tuæi søc lùc. C«ng viÖc lμm hay ®i s¨n, c¸i g× còng
lμm ph¨ng ph¨ng. Kh«ng cßn cã lóc nμo trë vÒ lμng bªn. Nh−ng A Phñ còng ch¼ng muèn trë vÒ
lμm g× bªn Êy n÷a.
A Phñ còng kh«ng ph¶i ng−êi lμng bªn Êy. Bè mÑ ®Î A Phñ ë H¸ng-bla. N¨m x−a, lμng H¸ng-bla
ph¶i mét trËn bÖnh ®Ëu mïa, nhiÒu trÎ con, c¶ ng−êi lín, chÕt, cã n¬i chÕt c¶ nhμ. Anh cña
A Phñ, em A Phñ chÕt, bè mÑ A Phñ còng chÕt. Cßn sãt l¹i cã mét m×nh A Phñ. Lμng chÕt vμ ®ãi
nhiÒu qu¸, cã ng−êi lμng ®ãi bông b¾t A Phñ ®em xuèng b¸n ®æi lÊy thãc cña ng−êi Th¸i d−íi
c¸nh ®ång. A Phñ míi m−êi tuæi, nh−ng A Phñ gan b−íng, kh«ng chÞu ë d−íi c¸nh ®ång thÊp.
A Phñ trèn lªn nói, l−u l¹c ®Õn Hång Ngμi. §i lμm cho nhμ ng−êi, lÇn l÷a mïa nμy sang mïa
kh¸c, ch¼ng bao l©u A Phñ ®· lín, ®· biÕt ®óc l−ìi cμy, biÕt ®ôc cuèc, l¹i cμy giái vμ ®i s¨n bß
tãt rÊt b¹o. A Phñ khoÎ, ch¹y nhanh nh− ngùa, con g¸i trong lμng nhiÒu ng−êi mª, nhiÒu ng−êi
nãi : “§øa nμo ®−îc A Phñ còng b»ng ®−îc con tr©u tèt trong nhμ, ch¼ng mÊy lóc mμ giμu”.
Ng−êi ta ao −íc ®ïa thÕ th«i chø phÐp r−îu còng ch¼ng to h¬n phÐp lμng, cßn tôc lÖ c−íi xin,
mμ A Phñ th× kh«ng cã bè mÑ, kh«ng cã ruéng, kh«ng cã b¹c, A Phñ kh«ng thÓ lÊy næi vî. Tuy
nhiªn, ®ang tuæi ch¬i, trong ngμy TÕt ®Õn, dï A Phñ ch¼ng cã quÇn ¸o míi nh− nhiÒu trai kh¸c,

(1) Hæ phï : h×nh mÆt con hæ, ®−îc ch¹m kh¾c vμo gç hoÆc kim lo¹i ; ë ViÖt Nam chñ yÕu ®Ó trang trÝ.

12

A Phñ chØ cã ®éc mét chiÕc vßng vÝa

(1)

l»n trªn cæ, A Phñ còng cø cïng trai lμng ®em s¸o, khÌn,

®em con quay vμ qu¶ pao, qu¶ yÕn ®i t×m ng−êi yªu ë c¸c lμng trong vïng.

V× thÕ mμ sinh sù ®¸nh nhau ë Hång Ngμi.
(L−îc mét ®o¹n : Khi ®ã ®ang ®ãi rõng, hæ gÊu tõng ®μn ra ph¸ n−¬ng, b¾t bß ngùa. A Phñ
trong lóc tr«ng bß ngùa v× m¶i mª bÉy nhÝm ®· ®Ó hæ b¾t mÊt mét con bß. A Phñ bÞ thèng lÝ
P¸ Tra b¾t trãi ®øng vμo mét c©y cét trong gãc nhμ b»ng d©y m©y quÊn tõ ch©n ®Õn vai, chê khi
nμo b¾n ®−îc hæ míi tha. Nh−ng A Sö vμ lÝnh dâng cña thèng lÝ kh«ng lïng b¾n ®−îc hæ, A Phñ
vÉn bÞ trãi.)

Nh÷ng ®ªm mïa ®«ng trªn nói cao dμi vμ buån, nÕu kh«ng cã bÕp löa
s−ëi kia th× MÞ còng ®Õn chÕt hÐo. Mçi ®ªm, MÞ ®· dËy ra thæi löa h¬ tay, h¬
l−ng, kh«ng biÕt bao nhiªu lÇn.
Th−êng khi ®Õn gμ g¸y s¸ng MÞ ngåi dËy ra bÕp s−ëi mét lóc thËt l©u th×
c¸c chÞ em trong nhμ míi b¾t ®Çu dËy ra dãm lß bung ng«, nÊu ch¸o lîn. ChØ
chîp m¾t ®−îc tõng lóc, MÞ l¹i thøc s−ëi löa suèt ®ªm. Mçi ®ªm, khi nghe
tiÕng phï phï thæi bÕp, A Phñ l¹i më m¾t. Ngän löa s−ëi bïng lªn, cïng lóc Êy
th× MÞ còng nh×n sang, thÊy m¾t A Phñ trõng trõng, míi biÕt A Phñ cßn sèng.
MÊy ®ªm nay nh− thÕ. Nh−ng MÞ vÉn th¶n nhiªn thæi löa, h¬ tay. NÕu A Phñ lμ
c¸i x¸c chÕt ®øng ®Êy, còng thÕ th«i. MÞ vÉn trë dËy, vÉn s−ëi, chØ biÕt chØ cßn
ë víi ngän löa. Cã ®ªm A Sö chît vÒ, thÊy MÞ ngåi ®Êy, A Sö ®¸nh MÞ ng· ngay
xuèng cöa bÕp. Nh−ng ®ªm sau MÞ vÉn ra s−ëi nh− ®ªm tr−íc.
Lóc Êy ®· khuya. Trong nhμ ®· ngñ yªn, th× MÞ trë dËy thæi löa. Ngän löa
bËp bïng s¸ng lªn, MÞ lÐ m¾t tr«ng sang, thÊy hai m¾t A Phñ còng võa më,
mét dßng n−íc m¾t lÊp l¸nh bß xuèng hai hâm m¸ ®· x¸m ®en l¹i. Nh×n thÊy
t×nh c¶nh nh− thÕ, MÞ chît nhí l¹i ®ªm n¨m tr−íc A Sö trãi MÞ, MÞ còng ph¶i
trãi ®øng thÕ kia. NhiÒu lÇn khãc, n−íc m¾t ch¶y xuèng miÖng, xuèng cæ,
kh«ng biÕt lau ®i ®−îc. Trêi ¬i, nã b¾t trãi ®øng ng−êi ta ®Õn chÕt, nã b¾t
m×nh chÕt còng th«i, nã b¾t trãi ®Õn chÕt ng−êi ®μn bμ ngμy tr−íc còng ë c¸i
nhμ nμy. Chóng nã thËt ®éc ¸c. C¬ chõng nμy chØ ®ªm mai lμ ng−êi kia chÕt,
chÕt ®au, chÕt ®ãi, chÕt rÐt, ph¶i chÕt. Ta lμ th©n ®μn bμ, nã ®· b¾t ta vÒ tr×nh
ma nhμ nã råi th× chØ cßn biÕt ®îi ngμy rò x−¬ng ë ®©y th«i... Ng−êi kia viÖc g×
mμ ph¶i chÕt thÕ. A Phñ... MÞ ph¶ng phÊt nghÜ nh− vËy.
§¸m than ®· v¹c h¼n löa. MÞ kh«ng thæi, còng kh«ng ®øng lªn. MÞ nhí l¹i
®êi m×nh, MÞ l¹i t−ëng t−îng nh− cã thÓ mét lóc nμo, biÕt ®©u A Phñ ch¼ng ®·
(1) Vßng vÝa : vßng ®eo ®Ó tr¸nh tai ho¹ hay bÖnh tËt nh− mét thø bïa hé mÖnh  theo mª tÝn.

13

trèn ®−îc råi, lóc Êy bè con P¸ Tra sÏ b¶o lμ MÞ ®· cëi trãi cho nã, MÞ liÒn ph¶i
trãi thay vμo ®Êy, MÞ ph¶i chÕt trªn c¸i cäc Êy. NghÜ thÕ, trong t×nh c¶nh nμy,
lμm sao MÞ còng kh«ng thÊy sî...
Lóc Êy, trong nhμ ®· tèi b−ng, MÞ rãn rÐn b−íc l¹i, A Phñ vÉn nh¾m m¾t,
nh−ng MÞ t−ëng nh− A Phñ ®−¬ng biÕt cã ng−êi b−íc l¹i... MÞ rót con dao nhá
c¾t lóa, c¾t nót d©y m©y. A Phñ cø thë phÌ tõng h¬i, kh«ng biÕt mª hay tØnh.
LÇn lÇn, ®Õn lóc gì ®−îc hÕt d©y trãi ë ng−êi A Phñ th× MÞ còng hèt ho¶ng, MÞ
chØ th× thμo ®−îc mét tiÕng “§i ngay...”, råi MÞ nghÑn l¹i. A Phñ bçng khuþu
xuèng, kh«ng b−íc næi. Nh−ng tr−íc c¸i chÕt cã thÓ ®Õn n¬i ngay, A Phñ l¹i
quËt søc vïng lªn, ch¹y.
MÞ ®øng lÆng trong bãng tèi.
Råi MÞ còng vôt ch¹y ra. Trêi tèi l¾m. Nh−ng MÞ vÉn b¨ng ®i. MÞ ®uæi kÞp
A Phñ, ®· l¨n, ch¹y, ch¹y xuèng tíi l−ng dèc, MÞ nãi, thë trong h¬i giã thèc
l¹nh buèt :
 A Phñ cho t«i ®i.
A Phñ ch−a kÞp nãi, MÞ l¹i nãi :
 ë ®©y th× chÕt mÊt.
A Phñ chît hiÓu.
Ng−êi ®μn bμ chª chång ®ã võa cøu sèng m×nh.
A Phñ nãi : “§i víi t«i”. Vμ hai ng−êi l¼ng lÆng ®ì nhau lao ch¹y xuèng dèc nói.
(L−îc phÇn cuèi : Hai ng−êi thμnh vî chång vμ trèn sang PhiÒng Sa. Qu©n Ph¸p trμn tíi, d©n
PhiÒng Sa l¹i hoang mang lo sî. A Ch©u, c¸n bé §¶ng ®· t×m ®Õn. A Phñ kÕt nghÜa anh em víi A Ch©u.
Råi A Phñ trë thμnh tiÓu ®éi tr−ëng du kÝch, cïng víi MÞ vμ ®ång ®éi b¶o vÖ quª h−¬ng.)

1953
(Theo TruyÖn T©y B¾c, NXB V¨n häc, Hμ Néi, 1960)

h−íng dÉn häc bµi
1. T×m hiÓu sè phËn vμ tÝnh c¸ch nh©n vËt MÞ qua :
 C¶nh ngé bÞ b¾t vÒ lμm d©u g¹t nî, cuéc sèng bÞ ®μy ®o¹ tñi cùc ë nhμ
thèng lÝ P¸ Tra.
 DiÔn biÕn t©m tr¹ng vμ hμnh ®éng.
(Chó ý ph©n tÝch diÔn biÕn t©m tr¹ng MÞ trong ®ªm mïa xu©n vÒ, kÝ øc tuæi
thanh xu©n vμ niÒm khao kh¸t sèng trë l¹i, nh÷ng ®ªm c« ®¬n dËy sím s−ëi

14

löa, khi chøng kiÕn c¶nh A Phñ bÞ trãi ®øng, hμnh ®éng c¾t d©y trãi cøu
A Phñ vμ cïng A Phñ trèn khái Hång Ngμi,...)
2. Ên t−îng cña anh (chÞ) vÒ tÝnh c¸ch nh©n vËt A Phñ (qua hμnh ®éng ®¸nh
nhau víi A Sö, lóc bÞ xö kiÖn vμ khi vÒ lμm c«ng g¹t nî ë nhμ thèng lÝ
P¸ Tra). Bót ph¸p cña nhμ v¨n khi miªu t¶ nh©n vËt MÞ vμ nh©n vËt A Phñ cã
g× kh¸c nhau ?
3. Nh÷ng nÐt ®éc ®¸o trong quan s¸t vμ diÔn t¶ cña t¸c gi¶ vÒ ®Ò tμi miÒn nói
(nÕp sinh ho¹t, phong tôc, thiªn nhiªn, con ng−êi, x©y dùng t×nh huèng, cèt
truyÖn, nghÖ thuËt dÉn truyÖn,...) ?
Ghi nhí
 Vî chång A Phñ lμ c©u chuyÖn vÒ nh÷ng ng−êi d©n lao ®éng vïng cao T©y
B¾c kh«ng cam chÞu bän thùc d©n, chóa ®Êt ¸p bøc, ®μy ®o¹, giam h·m
trong cuéc sèng t¨m tèi ®· vïng lªn ph¶n kh¸ng, ®i t×m cuéc sèng tù do.
 T¸c phÈm kh¾c ho¹ ch©n thùc nh÷ng nÐt riªng biÖt vÒ phong tôc, tËp qu¸n,
tÝnh c¸ch vμ t©m hån ng−êi d©n c¸c d©n téc thiÓu sè b»ng mét giäng v¨n
nhÑ nhμng, tinh tÕ, ®−îm mμu s¾c vμ phong vÞ d©n téc, võa giμu tÝnh t¹o
h×nh võa giμu chÊt th¬.

LuyÖn tËp
Qua sè phËn hai nh©n vËt MÞ vμ A Phñ, h·y ph¸t biÓu ý kiÕn cña anh (chÞ) vÒ
gi¸ trÞ nh©n ®¹o cña t¸c phÈm.

15

ViÕt bμi lμm v¨n sè 5 : nghÞ luËn v¨n häc
KÕt qu¶ cÇn ®¹t
VËn dông ®−îc c¸c tri thøc vμ kÜ n¨ng ®· häc
viÕt ®−îc bμi v¨n nghÞ luËn vÒ mét ý kiÕn bμn
vÒ v¨n häc.

I  H−íng dÉn chung
§Ó bμi viÕt ®¹t kÕt qu¶ tèt, anh (chÞ) cÇn thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc chuÈn
bÞ sau :
 Xem l¹i bμi NghÞ luËn vÒ mét ý kiÕn bμn vÒ v¨n häc.
 §äc l¹i c¸c v¨n b¶n v¨n häc ®· häc.

II  Gîi ý mét sè ®Ò bµi
1. Trong mét bøc th− luËn bμn vÒ v¨n ch−¬ng, NguyÔn V¨n Siªu cã viÕt :
“V¨n ch−¬ng [...] cã lo¹i ®¸ng thê. Cã lo¹i kh«ng ®¸ng thê. Lo¹i kh«ng ®¸ng
thê lμ lo¹i chØ chuyªn chó ë v¨n ch−¬ng. Lo¹i ®¸ng thê lμ lo¹i chuyªn chó ë
con ng−êi”. H·y ph¸t biÓu ý kiÕn vÒ quan niÖm trªn.
2. Buy-ph«ng, nhμ v¨n Ph¸p næi tiÕng, cã viÕt : “Phong c¸ch chÝnh lμ
ng−êi”. Anh (chÞ) hiÓu ý kiÕn trªn nh− thÕ nμo ?
3. Anh (chÞ) h·y bμy tá quan ®iÓm cña m×nh vÒ ý kiÕn cña nhμ v¨n Ph¸p
La B¬-ruy-e : “Khi mét t¸c phÈm n©ng cao tinh thÇn ta lªn vμ gîi cho ta nh÷ng
t×nh c¶m cao quý vμ can ®¶m, kh«ng cÇn t×m mét nguyªn t¾c nμo ®Ó ®¸nh gi¸
nã n÷a : ®ã lμ mét cuèn s¸ch hay vμ do mét nghÖ sÜ viÕt ra”.

III  Gîi ý c¸ch lµm bµi
§Ò 1. §©y lμ kiÓu bμi nghÞ luËn vÒ mét ý kiÕn bμn vÒ v¨n häc. Bμi lμm cÇn
cã c¸c néi dung sau :
 Ph©n tÝch, lÝ gi¶i hai lo¹i v¨n ch−¬ng “®¸ng thê” vμ “kh«ng ®¸ng thê”.
 Nªu ý kiÕn vÒ quan niÖm cña NguyÔn V¨n Siªu.

16

§Ò 2. CÇn l−u ý nh÷ng ý chÝnh sau :
 Phong c¸ch chÝnh lμ nÐt ®éc ®¸o vμ phÇn ®ãng gãp riªng cña nhμ ...